Zorunlu Mübadelenin Kapsamı ve Zaman İtibarıyla Uygulanması
Sözleşmenin 1. maddesi uyarınca Türk topraklarında yerleşmiş Rum Ortodoks dininden Türk uyrukları ile Yunan topraklarında yerleşmiş Müslüman dininden Yunan uyruklarının 1 Mayıs 1923 tarihinden itibaren zorunlu mübadelesi kabul edilmiştir. Kapsama dahil edilen kişilerin, ilgili Türk Hükümetinin ya da Yunan Hükümetinin izni bulunmadıkça geri dönüp yerleşmeleri yasaklanmıştır. Sözleşmenin 3. maddesi ise mübadele edilecek toprakları 18 Ekim 1912 tarihinden sonra terk etmiş bulunan Rum ve Müslüman ahalinin de zorunlu mübadele kapsamına gireceğini hükme bağlamış; bu tarihten sonra göç etmesi gereken veya fiilen göç eden tüm gerçek ve tüzel kişileri göçmen tanımına almıştır.
Sözleşmenin 4. maddesinde özel bir kafile sırası belirlenmiş; aileleri daha önce Türk ülkesini terk etmiş olup kendileri Türkiye'de alıkonulmuş bulunan Rum halkından vücutça sağlam erkeklerin Yunanistan'a sevk edilecek ilk kafileyi meydana getireceği düzenlenmiştir.
Mübadele Kapsamı Dışında Bırakılan İstisnai Alanlar
Sözleşmenin 2. maddesi iki bölge ahalisini zorunlu mübadelenin dışında tutmuştur. Buna göre İstanbul'da ikamet eden Rum ahalisi ile Batı Trakya'da oturan Müslüman ahali mübadeleye tabi tutulmaz. İstisnanın sınırları çizilirken 1912 tarihli Kanunla sınırlandırılmış olan İstanbul Şehremaneti daireleri içinde 30 Ekim 1918 tarihinden önce yerleşmiş bulunan bütün Rumlar yerleşik sayılarak muafiyetten faydalandırılmıştır. Batı Trakya bakımından ise 1913 tarihli Bükreş Andlaşması ile çizilmiş sınır çizgisinin doğusundaki bölgeye yerleşmiş bulunan Müslümanların yerleşik kabul edileceği belirtilmiştir.
Vatandaşlık Statüsünün İntikali ve Göç Usulü
Göçmenlerin vatandaşlık durumundaki değişiklik 7. maddede hüküm altına alınmıştır. Mübadeleye tabi kişiler terk ettikleri ülkenin vatandaşlığını yitirir ve varış ülkesinin topraklarına ayak bastıkları anda bu ülkenin vatandaşlığını kazanmış sayılır. İki ülkeden birini daha önce terk etmiş olup henüz yeni bir uyrukluk edinmemiş bulunan göçmenler ise bu yeni vatandaşlığı Sözleşmenin imzası tarihinde kazanır; buna karşılık daha önce yeni bir uyrukluk kazanmış olanlar bu kuralın kapsamı dışındadır.
Sözleşmenin 6. maddesi gereğince mübadele edilecek halklara mensup kişilerin ayrılışına hiçbir nedenle engel olunamaz. Hakkında kesinleşmiş hapis cezası bulunan, henüz kesinleşmemiş bir cezaya çarptırılan veya ceza soruşturması yürütülen göçmenlerin durumu da düzenlenmiştir. Bu durumdaki kişiler, cezasını çekmek veya yargılanmak üzere, kovuşturmayı yürüten ülkenin makamlarınca gideceği ülkenin yetkili makamlarına teslim edilir.
Mülkiyet Haklarının Korunması ve Taşınır Malların Nakli
Sözleşmenin 5. maddesinde yer alan kurala göre, tasfiyeye ilişkin 9. ve 10. maddelerdeki çekinceler saklı kalmak kaydıyla, mübadele sebebiyle Türkiye'deki Rumların veya Yunanistan'daki Müslümanların mülkiyet haklarına ve alacaklarına hiçbir zarar verilemez. Taraflar ayrıca 16. madde gereğince göçmenlere yurtlarını belirlenen tarihten önce terk etmeleri veya mallarını elden çıkarmaları yönünde doğrudan veya dolaylı hiçbir baskıda bulunmamayı ve göçmenleri hiçbir vergiye ya da olağanüstü bir resme bağlamamayı yükümlenmiştir. Aynı madde uyarınca, mübadele dışı bırakılan bölgelerde oturanların kalma veya dönme hakları ile özgürlüklerinden ve mülkiyet haklarından serbestçe yararlanmalarına engel çıkarılamaz.
Sözleşmenin 8. maddesi doğrultusunda göçmenler her çeşit taşınır mallarını yanlarında götürmekte veya taşıttırmakta serbest bırakılmıştır. Taşınır malların nakli dolayısıyla göçmenlerden hiçbir çıkış ya da giriş vergisi veya başka herhangi bir vergi alınamaz.
Terk Edilen Malların Tasfiyesi ve Hukuki Güvenceler
Terk edilen malların tasfiye rejimi 9. ve 10. maddelerle düzenlenmiştir. Göçmenlerin ve toplulukların kent ve köylerdeki taşınmaz malları ile bıraktıkları taşınır mallar Karma Komisyonca tasfiye edilir. Zorunlu mübadele bölgelerinde yer alıp mübadele dışı bölgelerde yerleşik topluluklara ait din veya hayır kurumlarının malları da aynı şartlarda tasfiyeye tabidir. 10. madde uyarınca, ülkelerini daha önceden terk etmiş ve mübadele kapsamına giren kişilerin taşınır veya taşınmaz mallarının tasfiyesi; 18 Ekim 1912 tarihinden sonra yürürlüğe konmuş kanun ve yönetmeliklere ya da zoralım, zorunlu satış gibi mülkiyet hakkını kısıtlayıcı hiçbir tedbire konu edilmeksizin yürütülür.
Sözleşmenin 13. maddesi uyarınca Karma Komisyon, ilgilileri dinledikten veya usulüne uygun şekilde dinlemeye çağırdıktan sonra tasfiye edilecek taşınmaz mallara değer biçme yetkisine sahiptir. Değer takdirinde taşınmazların altın para ile olan değeri esas alınır.
Karma Komisyonun Yapısı ve Yürürlük Esasları
Sözleşmenin 11. maddesi doğrultusunda, yürürlüğe girişten itibaren bir aylık süre içinde Türkiye'den dört, Yunanistan'dan dört ve Birinci Dünya Savaşı'na katılmamış devletlerin uyrukları arasından Milletler Cemiyeti Meclisince seçilecek üç üyeden oluşan bir Karma Komisyon kurulması öngörülmüştür. Komisyonun başkanlığını bu üç tarafsız üye sıra ile üstlenir.
Sözleşmenin yürürlük ve bağlayıcılık koşulu 19. maddede yer almaktadır. Nüfus Mübadelesi Sözleşmesi, taraflar bakımından Türkiye ile yapılacak Barış Andlaşmasının bir parçası gibi aynı güç ve değerde sayılır. Sözleşme, söz konusu Barış Andlaşmasının her iki tarafça onaylanmasından hemen sonra yürürlüğe girer.
İstanbul ve Batı Trakya ahalisi zorunlu mübadeleden muaf tutulmuş mudur?
İstanbul Şehremaneti sınırları içinde 30 Ekim 1918'den önce yerleşmiş Rumlar ile 1913 Bükreş Andlaşması sınırının doğusunda yerleşik Batı Trakya Müslümanları mübadele kapsamı dışında bırakılmıştır.
Göçmenlerin vatandaşlık değişimi hangi anda gerçekleşir?
Göçmenler ayrıldıkları ülkenin vatandaşlığını kaybedip varış ülkesine ayak bastıkları anda o ülkenin vatandaşlığını kazanır; daha önce göç etmiş olup henüz yeni bir uyrukluk edinmemiş kişiler ise bu statüyü sözleşmenin imza tarihinde elde eder.
Hakkında ceza kovuşturması veya cezası bulunanlar mübadele edilebilir mi?
Bu kişilerin gidişine herhangi bir sebeple engel çıkarılamaz; kesinleşmiş hapis cezası bulunan, henüz kesinleşmemiş bir cezaya çarptırılan veya hakkında ceza soruşturması yürütülen göçmenler, cezasını çekmek ya da yargılanmak üzere gideceği ülkenin makamlarına teslim edilir.
Tasfiye edilecek taşınmazların bedeli hangi ölçüt esas alınarak saptanır?
Karma Komisyon ilgilileri dinleyerek veya dinlemeye çağırarak taşınmazlara değer biçmeye yetkilidir ve tasfiye edilecek malların değerlemesinde altın para değeri esas alınır.
Göçmenlerin taşınır mallarından çıkış veya giriş vergisi alınabilir mi?
Göçmenler her türlü taşınır malını yanlarında götürme veya taşıtma serbestisine sahiptir ve bu mallar dolayısıyla çıkış, giriş ya da başka herhangi bir vergi alınamaz.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy