Türkiye'de yabancıların ikamet izni alması otomatik bir hak değildir; devlet, yabancının ülkede kalışını belirleme konusunda somut olayın koşullarına göre değerlendirme yapabilme yetkisine sahiptir. Bu yetkinin hukuki çerçevesi esas olarak 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile pasaport mevzuatı ve ilgili ikincil düzenlemeler üzerinden şekillenir.
İkamet İzni Türleri
6458 sayılı Kanun'un 30. maddesi ikamet iznini altı türde düzenlemektedir: kısa dönem ikamet izni, aile ikamet izni, öğrenci ikamet izni, uzun dönem ikamet izni, insani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 30Kaynağı aç
Başvuru İçin Temel Ön Koşullar
Herhangi bir ikamet izni türüne başvurabilmek için öncelikle hukuka uygun biçimde Türkiye'ye giriş yapılmış olması gerekir. Hukuka uygun giriş, kural olarak sınır kapılarından geçiş yapılması ve pasaport ya da pasaport yerine geçen belgenin ibraz edilmesi anlamına gelir; birçok durumda vize veya vize muafiyeti şartı da bu kapsamda değerlendirilir.
Girişin yanı sıra kalış amacının somut, denetlenebilir ve talep edilen izin türüyle uyumlu olması da temel şarttır. Turizm, eğitim, aile birliği, taşınmaz üzerinden ikamet veya insani sebepler gibi farklı amaçlar birbirinden ayrı değerlendirme kriterlerine tabidir.
Başvuru Yöntemi
İkamet izni başvurusu yabancının durumuna göre Türkiye dışından veya Türkiye içinden yapılabilir. Bizzat başvuru esastır; ancak bazı hâllerde vekil aracılığıyla işlem yürütülmesi de mümkündür. Yurt dışından yapılacak başvurularda genel kural, başvurunun yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluklarına yapılmasıdır. Konsolosluk başvuruyu alarak değerlendirme görüşüyle birlikte ilgili makamlara iletir.
Kısa Dönem İkamet İzni
Bilimsel araştırma, taşınmaz üzerinden ikamet, ticari bağlantı, hizmet içi eğitim, değişim programları, turizm veya tedavi gibi gerekçeler kısa dönem ikamet izni kapsamında değerlendirilebilir. Bu liste tüketici nitelikte olmayıp idare somut başvuruyu amaçla uyumluluk açısından ayrıca inceler.
Kısa dönem ikamet izninin reddi, iptali veya uzatılmaması kararları usule ya da esasa ilişkin nedenlerle verilebilir. Usul eksiklikleri arasında istenen bilgi ve belgelerin sunulmaması, adres bilgilerinin verilmemesi ile talep edildiği hâlde adli sicil belgesinin ibraz edilmemesi sayılabilir. Barınma şartlarının genel sağlık ve güvenlik standartlarını karşılamaması da idarenin değerlendirdiği bir kriterdir. Esasa ilişkin uyumsuzluklarda ise başvurunun kalış amacıyla fiili durumun çelişmesi, iznin amacı dışında kullanılması veya kişi hakkında giriş yasağı ya da sınır dışı kararı bulunması öne çıkan hususlardandır.
Aile İkamet İzni
6458 sayılı Kanun'un 34. maddesi uyarınca aile ikamet izni; Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamında olanların veya ikamet izinlerinden birine sahip yabancıların, mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna verilebilir. İzin her defasında üç yılı aşmayacak şekilde verilir ve süresi hiçbir koşulda destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 34Kaynağı aç
Evlilik veya soy bağı tek başına yeterli olmaz; birlikte yaşam, bakım ilişkisi ve bu ilişkiyi destekleyen belgeler aile ikamet izni değerlendirmesinde önem taşır. Şartların karşılanamaması hâlinde iznin kısa dönem ikamet iznine çevrilmesi gibi sonuçlar gündeme gelebilir.
Vatandaşı olduğu ülkenin hukukuna göre birden fazla eşle evlilikte yalnızca bir eşe aile ikamet izni verilebilir; ancak diğer eşlerden olan çocuklara da aile ikamet izni verilebilir. Çocukların ikamet izninde, Türkiye dışında varsa ortak velayeti bulunan anne veya babanın muvafakati aranır.
Aile ikamet izni, on sekiz yaşına kadar öğrenci ikamet izni alınmaksızın ilk ve ortaöğretim kurumlarında eğitim hakkı sağlar. 6458 sayılı Kanun'un 34. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, Türk vatandaşıyla evli yabancıya boşanma hâlinde en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir; aile içi şiddet mağduriyeti ilgili mahkeme kararıyla sabit ise bu üç yıllık süre şartı aranmaz. Destekleyicinin ölümü hâlinde ise ona bağlı aile ikamet izniyle kalanlara süre şartı aranmadan kısa dönem ikamet izni verilebilir.
6458 sayılı Kanun'un 35. maddesinin üçüncü fıkrası, aile ikamet izni başvurusunda aranan şartları düzenlemektedir. Bu şartlar arasında 34. maddenin birinci fıkrası kapsamında olduğunu gösteren belgelerin ibrazı, destekleyiciyle birlikte yaşandığının veya birlikte yaşama niyeti taşındığının ortaya konması, evliliğin salt ikamet izni almak amacıyla yapılmamış olması, her iki eşin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması ve 7. madde kapsamına girilmemesi yer almaktadır.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 35Kaynağı aç
Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca; bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni ya da çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamında olanlar veya Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar hakkında aile ikamet iznine geçişte aranan en az bir yıllık ikamet koşulu uygulanmaz.
Öğrenci İkamet İzni
Öğrenci ikamet izninde okul kaydının pasif hale gelmesi, eğitim ilişkisinin sona ermesi veya devam şartlarının yerine getirilmemesi iznin uzatılmaması ya da iptali riskini artırır.
Uzun Dönem İkamet İzni
6458 sayılı Kanun'un 43. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uzun dönem ikamet iznine geçiş için aranan şartlar arasında kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak yer almakta olup bu şart aynı fıkradaki diğer koşullarla birlikte uygulanır. Söz konusu diğer koşullar arasında son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelire sahip olmak, geçerli sağlık sigortası bulunmak ve kamu düzeni ya da güvenliği açısından tehdit oluşturmamak sayılabilir.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 43Kaynağı aç
Kanun'un 43. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, Bakanlığın belirlediği şartlara sahip olması nedeniyle uzun dönem ikamet izni verilmesi uygun görülen yabancılar için birinci fıkranın (d) bendi dışındaki şartlar aranmaz. Ayrıca bazı statü gruplarına uzun dönem izne geçiş hakkı tanınmamaktadır; bu nedenle başvuru sahibinin kendi statüsünün bu izne elverişli olup olmadığını başvuru öncesinde değerlendirmesi büyük önem taşır.
6458 sayılı Kanun'un 44. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar; askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ile muaf araç ithali gibi istisnalar ve özel kanunlardaki düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları korunmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Aynı maddenin ikinci fıkrası bu haklara kısmen veya tamamen kısıtlama getirilmesi yetkisini Cumhurbaşkanı'na tanımaktadır.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 44Kaynağı aç
İnsani İkamet İzni
İnsani ikamet izni, olağan ikamet şartlarının uygulanmasının hakkaniyete aykırı olacağı istisnai durumlarda gündeme gelir. Savaş, sınır dışı işleminin derhal uygulanamaması, çocukların üstün yararı ve acil tıbbi ihtiyaçlar bu çerçevede değerlendirilebilecek hâller arasında sayılabilir; liste tüketici nitelikte değildir.
İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni
6458 sayılı Kanun'un 48. maddesi, insan ticareti mağduru olduğu tespit edilen veya mağdur olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancılar için koruyucu bir statü oluşturmaktadır. Bu kişilere yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmeleri ve yetkili makamlarla iş birliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri amacıyla valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir. Bu iznin verilmesinde diğer ikamet izni türlerinde aranan şartlar aranmaz.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 48Kaynağı aç
6458 sayılı Kanun'un 49. maddesi uyarınca iyileşme ve düşünme süresi kapsamında verilen bu ikamet izni, mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir; ancak toplam süre hiçbir koşulda üç yılı geçemez. Mağdurun kendi girişimiyle suçun failleriyle yeniden bağ kurduğunun belirlenmesi hâlinde ise ikamet izni iptal edilir.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 49Kaynağı aç
İzinsiz Çalışma ve Sınır Dışı Etme
6458 sayılı Kanun'un 54. maddesi, sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını düzenlemektedir. Bu kapsamda, çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar da birinci fıkranın (ğ) bendi uyarınca sınır dışı etme kararına konu olabilir. Yabancılar bu kararla menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye gönderilebilir.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 54Kaynağı aç
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 52Kaynağı aç
Uluslararası koruma başvuru sahibi veya statüsü sahipleri hakkında, 6458 sayılı Kanun m. 54/1'in (b), (d) ve (k) bentleri kapsamında oldukları değerlendirilen durumlarda uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir.
Sınır Dışı Etme Kararına Karşı Yargı Yolu
Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 53Kaynağı aç
6458 sayılı Kanun'un 53. maddesinin üçüncü fıkrası, 21/11/2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle değiştirilmiştir. Değişiklik sonrası metne göre yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir; başvuruda bulunulması hâlinde aynı zamanda kararı veren makama da bu başvuruyu bildirmek zorunludur. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.
Tebligat yapılamaması hâlinde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 26. maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır. İdari işlem niteliğindeki ret ve iptal kararları da hukuki denetime açıktır.
Danıştay 10. Dairesi'nin E. 2016/2078, K. 2021/4589 sayılı kararında, idare mahkemesinin sınır dışı etme işlemine ilişkin verdiği kararın mevzuat uyarınca kesin olduğu ve bu nedenle temyizen incelenmesine hukuken olanak bulunmadığı tespit edilmiştir. Aynı kararda yer alan karşı oy görüşünde ise izinsiz çalışma fiilinin sınır dışı etme işleminin sebep unsurunu oluşturduğu durumlarda, aynı fiilin ayrıca aile ikamet izninin iptali için bağımsız bir dayanak sayılamayacağı ileri sürülmüştür; ancak bu değerlendirme çoğunluk kararının benimsediği hukuki sonuç değildir.
Danıştay 10. Daire, E. 2016/2078, K. 2021/4589Kaynağı aç
Sık Sorulan Sorular
Oturma izni başvurusu Türkiye'ye gelmeden önce yapılabilir mi?
Evet. Başvuru, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılabilir; konsolosluk başvuruyu değerlendirme görüşüyle birlikte ilgili makamlara iletir. Türkiye içinden de başvuru yapılabilmekle birlikte, bizzat başvuru esastır ve vekil aracılığıyla işlem yürütülmesi yalnızca belirli hâllerde mümkündür.
Evlilik belgesi aile ikamet izni için yeterli midir?
Tek başına yeterli olmaz. 6458 sayılı Kanun m. 35/3 uyarınca evliliğin salt ikamet izni almak amacıyla yapılmamış olması, birlikte yaşandığının ya da birlikte yaşama niyetinin belgelenmesi ve her iki eşin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması gibi ek şartlar aranır. Aile bağının gerçekliği ve ilişkinin sürekliliği idare tarafından ayrıca değerlendirilir.
Türk vatandaşıyla evli yabancı boşanırsa ikamet iznini kaybeder mi?
6458 sayılı Kanun m. 34/6 uyarınca Türk vatandaşıyla evli yabancıya boşanma hâlinde, en az üç yıl aile ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir. Aile içi şiddet mağduriyeti ilgili mahkeme kararıyla sabit ise bu üç yıllık süre şartı aranmaz.
Uzun dönem ikamet iznine geçmek için kaç yıl Türkiye'de kalmak gerekir?
6458 sayılı Kanun m. 43/1 uyarınca kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak temel şartlardan biridir. Buna ek olarak son üç yılda sosyal yardım almama, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası ile kamu düzeni veya güvenliği bakımından tehdit oluşturmama gibi şartların da karşılanması gerekir. Bazı statü gruplarına bu izne geçiş hakkı tanınmadığından, başvuru öncesinde kendi statüsünün bu izne elverişli olup olmadığının değerlendirilmesi büyük önem taşır.
Uzun dönem ikamet izni Türk vatandaşlarıyla aynı haklardan yararlanmayı sağlar mı?
Geniş ölçüde evet, ancak bazı istisnalar mevcuttur. 6458 sayılı Kanun m. 44/1 uyarınca askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ile muaf araç ithali bu istisnaların başında gelir. Özel kanunlardaki düzenlemeler de ayrıca saklıdır. Bunların dışında, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları korunmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanılabilir. Söz konusu haklar Cumhurbaşkanı kararıyla kısmen veya tamamen kısıtlanabilir.
İnsan ticareti mağduru ikamet iznine başvurmak için diğer ikamet şartlarını taşımak gerekir mi?
Hayır. 6458 sayılı Kanun m. 48/2 uyarınca bu iznin verilmesinde diğer ikamet izni türlerindeki şartlar aranmaz. Mağdur olduğu tespit edilen veya mağdur olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancılara valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir; bu izin mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir ve toplam süre üç yılı geçemez.
Sınır dışı etme kararına karşı başvuru süresi ne kadardır?
6458 sayılı Kanun m. 53/3, 21/11/2024 tarihli değişiklikle kararın tebliğinden itibaren yedi günlük başvuru süresi öngörmektedir. Başvuruyu mahkemeye iletirken aynı zamanda kararı veren makama da bildirmek zorunludur. Dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi uygulanmaz.
İzinsiz çalışmak ikamet iznini etkiler mi?
6458 sayılı Kanun m. 54/1-(ğ) uyarınca çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Sınır dışı etme işleminin ikamet iznine olan etkisi ayrıca değerlendirme konusu olup Danıştay 10. Dairesi E. 2016/2078, K. 2021/4589 sayılı kararında çoğunluk, sınır dışı etme kararına bağlı ikamet iptali işlemini hukuka uygun bulurken, karşı oy görüşünde izinsiz çalışma fiilinin sınır dışı etme işleminin sebep unsurunu oluşturduğu durumlarda aynı fiilin ayrıca ikamet izninin iptali için bağımsız dayanak sayılamayacağı ileri sürülmüştür.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

