Türkiye’de Yabancıların Oturma İzni: Türler ve Şartlar

by Avukat Erdal Ersoy
Türkiye'de Yabancıların Oturma İzni: Türler ve Şartlar

Türkiye'de yabancıların ikamet izni alması otomatik bir hak değildir; devlet, yabancının ülkede kalışını belirleme konusunda somut olayın koşullarına göre değerlendirme yapabilme yetkisine sahiptir. Bu yetkinin hukuki çerçevesi esas olarak 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile pasaport mevzuatı ve ilgili ikincil düzenlemeler üzerinden şekillenir.

İkamet İzni Türleri

6458 sayılı Kanun'un 30. maddesi ikamet iznini altı türde düzenlemektedir: kısa dönem ikamet izni, aile ikamet izni, öğrenci ikamet izni, uzun dönem ikamet izni, insani ikamet izni ve insan ticareti mağduru ikamet izni.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 30Kaynağı aç
MADDE 30 – (1) İkamet izni çeşitleri şunlardır: a) Kısa dönem ikamet izni b) Aile ikamet izni c) Öğrenci ikamet izni ç) Uzun dönem ikamet izni d) İnsani ikamet izni e) İnsan ticareti mağduru ikamet izni Kısa dönem ikamet izni

Başvuru İçin Temel Ön Koşullar

Herhangi bir ikamet izni türüne başvurabilmek için öncelikle hukuka uygun biçimde Türkiye'ye giriş yapılmış olması gerekir. Hukuka uygun giriş, kural olarak sınır kapılarından geçiş yapılması ve pasaport ya da pasaport yerine geçen belgenin ibraz edilmesi anlamına gelir; birçok durumda vize veya vize muafiyeti şartı da bu kapsamda değerlendirilir.

Girişin yanı sıra kalış amacının somut, denetlenebilir ve talep edilen izin türüyle uyumlu olması da temel şarttır. Turizm, eğitim, aile birliği, taşınmaz üzerinden ikamet veya insani sebepler gibi farklı amaçlar birbirinden ayrı değerlendirme kriterlerine tabidir.

Başvuru Yöntemi

İkamet izni başvurusu yabancının durumuna göre Türkiye dışından veya Türkiye içinden yapılabilir. Bizzat başvuru esastır; ancak bazı hâllerde vekil aracılığıyla işlem yürütülmesi de mümkündür. Yurt dışından yapılacak başvurularda genel kural, başvurunun yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluklarına yapılmasıdır. Konsolosluk başvuruyu alarak değerlendirme görüşüyle birlikte ilgili makamlara iletir.

Kısa Dönem İkamet İzni

Bilimsel araştırma, taşınmaz üzerinden ikamet, ticari bağlantı, hizmet içi eğitim, değişim programları, turizm veya tedavi gibi gerekçeler kısa dönem ikamet izni kapsamında değerlendirilebilir. Bu liste tüketici nitelikte olmayıp idare somut başvuruyu amaçla uyumluluk açısından ayrıca inceler.

Kısa dönem ikamet izninin reddi, iptali veya uzatılmaması kararları usule ya da esasa ilişkin nedenlerle verilebilir. Usul eksiklikleri arasında istenen bilgi ve belgelerin sunulmaması, adres bilgilerinin verilmemesi ile talep edildiği hâlde adli sicil belgesinin ibraz edilmemesi sayılabilir. Barınma şartlarının genel sağlık ve güvenlik standartlarını karşılamaması da idarenin değerlendirdiği bir kriterdir. Esasa ilişkin uyumsuzluklarda ise başvurunun kalış amacıyla fiili durumun çelişmesi, iznin amacı dışında kullanılması veya kişi hakkında giriş yasağı ya da sınır dışı kararı bulunması öne çıkan hususlardandır.

Aile İkamet İzni

6458 sayılı Kanun'un 34. maddesi uyarınca aile ikamet izni; Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamında olanların veya ikamet izinlerinden birine sahip yabancıların, mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna verilebilir. İzin her defasında üç yılı aşmayacak şekilde verilir ve süresi hiçbir koşulda destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 34Kaynağı aç
MADDE 34 – (1) Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamında olanların veya ikamet izinlerinden birine sahip olan yabancılar ile mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin; a) Yabancı eşine, b) Kendisinin veya eşinin ergin olmayan yabancı çocuğuna, c) Kendisinin veya eşinin bağımlı yabancı çocuğuna, her defasında üç yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir. Ancak, aile ikamet izninin süresi hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz.[13] (2) Vatandaşı olduğu ülkenin hukukuna göre birden fazla eş ile evlilik hâlinde, eşlerden yalnızca birine aile ikamet izni verilir. Ancak, diğer eşlerinden olan çocuklara da aile ikamet izni verilebilir. (3) Çocukların aile ikamet izninde, Türkiye dışında varsa ortak velayeti bulunan anne veya babanın muvafakati aranır. (4) Aile ikamet izinleri, on sekiz yaşına kadar, öğrenci ikamet izni almadan ilk ve ortaöğretim kurumlarında eğitim hakkı sağlar. (5) En az üç yıl aile ikamet izniyle Türkiye’de kalmış olanlardan on sekiz yaşını tamamlayanlar, talep etmeleri hâlinde bu izinlerini kısa dönem ikamet iznine dönüştürebilir. (6) Boşanma hâlinde, Türk vatandaşıyla evli yabancıya, en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir. Ancak yabancı eşin, aile içi şiddet gerekçesiyle mağdur olduğu ilgili mahkeme kararıyla sabit ise, üç yıllık süre şartı aranmaz. (7) Destekleyicinin ölümü hâlinde, bu kişiye bağlı aile ikamet izniyle kalanlara, süre şartı aranmadan kısa dönem ikamet izni verilebilir. Aile ikamet izninin şartları

Evlilik veya soy bağı tek başına yeterli olmaz; birlikte yaşam, bakım ilişkisi ve bu ilişkiyi destekleyen belgeler aile ikamet izni değerlendirmesinde önem taşır. Şartların karşılanamaması hâlinde iznin kısa dönem ikamet iznine çevrilmesi gibi sonuçlar gündeme gelebilir.

Vatandaşı olduğu ülkenin hukukuna göre birden fazla eşle evlilikte yalnızca bir eşe aile ikamet izni verilebilir; ancak diğer eşlerden olan çocuklara da aile ikamet izni verilebilir. Çocukların ikamet izninde, Türkiye dışında varsa ortak velayeti bulunan anne veya babanın muvafakati aranır.

Aile ikamet izni, on sekiz yaşına kadar öğrenci ikamet izni alınmaksızın ilk ve ortaöğretim kurumlarında eğitim hakkı sağlar. 6458 sayılı Kanun'un 34. maddesinin altıncı fıkrası uyarınca, Türk vatandaşıyla evli yabancıya boşanma hâlinde en az üç yıl aile ikamet izniyle kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir; aile içi şiddet mağduriyeti ilgili mahkeme kararıyla sabit ise bu üç yıllık süre şartı aranmaz. Destekleyicinin ölümü hâlinde ise ona bağlı aile ikamet izniyle kalanlara süre şartı aranmadan kısa dönem ikamet izni verilebilir.

6458 sayılı Kanun'un 35. maddesinin üçüncü fıkrası, aile ikamet izni başvurusunda aranan şartları düzenlemektedir. Bu şartlar arasında 34. maddenin birinci fıkrası kapsamında olduğunu gösteren belgelerin ibrazı, destekleyiciyle birlikte yaşandığının veya birlikte yaşama niyeti taşındığının ortaya konması, evliliğin salt ikamet izni almak amacıyla yapılmamış olması, her iki eşin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması ve 7. madde kapsamına girilmemesi yer almaktadır.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 35Kaynağı aç
MADDE 35 – (1) Aile ikamet izni taleplerinde, destekleyicide aşağıdaki şartlar aranır: a) Toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere, ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık geliri bulunmak b) Ailenin nüfusuna göre, genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak ve tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası yaptırmış olmak c) Başvuru tarihi itibarıyla, beş yıl içinde aile düzenine karşı suçlardan herhangi birinden hüküm giymemiş olduğunu adli sicil kaydıyla belgelemek ç) Türkiye’de en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olmak d) Adres kayıt sisteminde kaydı bulunmak (2) Bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni ya da çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamında olanlar veya Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar hakkında, birinci fıkranın (ç) bendi uygulanmaz. (3) Türkiye’de, destekleyicinin yanında kalmak üzere aile ikamet izni talebinde bulunacak yabancılarda aşağıdaki şartlar aranır: a) 34 üncü maddenin birinci fıkrası kapsamında olduğunu gösteren bilgi ve belgeleri ibraz etmek b) 34 üncü maddenin birinci fıkrasında belirtilen kişilerle birlikte yaşadığını veya yaşama niyeti taşıdığını ortaya koymak c) Evliliği aile ikamet izni alabilmek amacıyla yapmamış olmak ç) Eşlerden her biri için on sekiz yaşını doldurmuş olmak d) 7 nci madde kapsamına girmemek (4) Türkiye’de bulunan mülteciler ve ikincil koruma statüsü sahiplerinde, bu maddenin birinci fıkrasında belirtilen şartlar aranmayabilir. Aile ikamet izni talebinin reddi, iptali veya uzatılmaması

Aynı maddenin ikinci fıkrası uyarınca; bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni ya da çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamında olanlar veya Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar hakkında aile ikamet iznine geçişte aranan en az bir yıllık ikamet koşulu uygulanmaz.

Öğrenci İkamet İzni

Öğrenci ikamet izninde okul kaydının pasif hale gelmesi, eğitim ilişkisinin sona ermesi veya devam şartlarının yerine getirilmemesi iznin uzatılmaması ya da iptali riskini artırır.

Uzun Dönem İkamet İzni

6458 sayılı Kanun'un 43. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uzun dönem ikamet iznine geçiş için aranan şartlar arasında kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak yer almakta olup bu şart aynı fıkradaki diğer koşullarla birlikte uygulanır. Söz konusu diğer koşullar arasında son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelire sahip olmak, geçerli sağlık sigortası bulunmak ve kamu düzeni ya da güvenliği açısından tehdit oluşturmamak sayılabilir.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 43Kaynağı aç
MADDE 43 – (1) Uzun dönem ikamet iznine geçişte aşağıdaki şartlar aranır: a) Kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye’de kalmış olmak b) Son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olmak c) Kendisi veya varsa ailesinin geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelir kaynağına sahip olmak ç) Geçerli sağlık sigortasına sahip olmak d) Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmamak (2) Bakanlığın belirlediği şartlara sahip olması nedeniyle uzun dönem ikamet izni verilmesi uygun görülen yabancılar için birinci fıkranın (d) bendi dışındaki şartlar aranmaz. Uzun dönem ikamet izninin sağladığı haklar[18]

Kanun'un 43. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca, Bakanlığın belirlediği şartlara sahip olması nedeniyle uzun dönem ikamet izni verilmesi uygun görülen yabancılar için birinci fıkranın (d) bendi dışındaki şartlar aranmaz. Ayrıca bazı statü gruplarına uzun dönem izne geçiş hakkı tanınmamaktadır; bu nedenle başvuru sahibinin kendi statüsünün bu izne elverişli olup olmadığını başvuru öncesinde değerlendirmesi büyük önem taşır.

6458 sayılı Kanun'un 44. maddesinin birinci fıkrası uyarınca uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar; askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ile muaf araç ithali gibi istisnalar ve özel kanunlardaki düzenlemeler saklı kalmak kaydıyla, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları korunmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Aynı maddenin ikinci fıkrası bu haklara kısmen veya tamamen kısıtlama getirilmesi yetkisini Cumhurbaşkanı'na tanımaktadır.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 44Kaynağı aç
MADDE 44 – (1) Uzun dönem ikamet izni bulunan yabancılar; a) Askerlik yapma yükümlülüğü, b) Seçme ve seçilme, c) Kamu görevlerine girme, ç) Muaf olarak araç ithal etme, ve özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanırlar. (2) Birinci fıkradaki haklara kısmen veya tamamen kısıtlamalar getirmeye Cumhurbaşkanı yetkilidir. Uzun dönem ikamet izninin iptali

İnsani İkamet İzni

İnsani ikamet izni, olağan ikamet şartlarının uygulanmasının hakkaniyete aykırı olacağı istisnai durumlarda gündeme gelir. Savaş, sınır dışı işleminin derhal uygulanamaması, çocukların üstün yararı ve acil tıbbi ihtiyaçlar bu çerçevede değerlendirilebilecek hâller arasında sayılabilir; liste tüketici nitelikte değildir.

İnsan Ticareti Mağduru İkamet İzni

6458 sayılı Kanun'un 48. maddesi, insan ticareti mağduru olduğu tespit edilen veya mağdur olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancılar için koruyucu bir statü oluşturmaktadır. Bu kişilere yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmeleri ve yetkili makamlarla iş birliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri amacıyla valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir. Bu iznin verilmesinde diğer ikamet izni türlerinde aranan şartlar aranmaz.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 48Kaynağı aç
MADDE 48 – (1) İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe duyulan yabancılara, yaşadıklarının etkisinden kurtulabilmeleri ve yetkililerle iş birliği yapıp yapmayacaklarına karar verebilmeleri amacıyla valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir. (2) Bu ikamet izinlerinde, diğer ikamet izinlerinin verilmesindeki şartlar aranmaz. İnsan ticareti mağduru ikamet izninin uzatılması ve iptali

6458 sayılı Kanun'un 49. maddesi uyarınca iyileşme ve düşünme süresi kapsamında verilen bu ikamet izni, mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir; ancak toplam süre hiçbir koşulda üç yılı geçemez. Mağdurun kendi girişimiyle suçun failleriyle yeniden bağ kurduğunun belirlenmesi hâlinde ise ikamet izni iptal edilir.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 49Kaynağı aç
MADDE 49 – (1) İyileşme ve düşünme süresi tanımak amacıyla verilen ikamet izni, mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir. Ancak, bu süreler hiçbir şekilde toplam üç yılı geçemez. (2) İnsan ticareti mağduru olduğu veya olabileceği yönünde kuvvetli şüphe bulunan yabancıların, kendi girişimleriyle suçun failleriyle yeniden bağ kurduklarının belirlendiği durumlarda ikamet izinleri iptal edilir. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM Vatansız Kişiler Vatansızlığın tespiti

İzinsiz Çalışma ve Sınır Dışı Etme

6458 sayılı Kanun'un 54. maddesi, sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınacağını düzenlemektedir. Bu kapsamda, çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar da birinci fıkranın (ğ) bendi uyarınca sınır dışı etme kararına konu olabilir. Yabancılar bu kararla menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye gönderilebilir.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 54Kaynağı aç
MADDE 54 – (1) Aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır: a) 5237 sayılı Kanunun 59 uncu maddesi kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler b) Terör örgütü yöneticisi, üyesi, destekleyicisi veya çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi veya destekleyicisi olanlar c) Türkiye’ye giriş, vize ve ikamet izinleri için yapılan işlemlerde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar ç) Türkiye’de bulunduğu süre zarfında geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar d) Kamu düzeni veya kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar e) Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar veya vizesi iptal edilenler f) İkamet izinleri iptal edilenler g) İkamet izni bulunup da süresinin sona ermesinden itibaren kabul edilebilir gerekçesi olmadan ikamet izni süresini on günden fazla ihlal edenler ğ) Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler h) Türkiye’ye yasal giriş veya Türkiye’den yasal çıkış hükümlerini ihlal edenler ya da bu hükümleri ihlale teşebbüs edenler[20] ı) Hakkında Türkiye’ye giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye’ye geldiği tespit edilenler i) Uluslararası koruma başvurusu reddedilen, uluslararası korumadan hariçte tutulan, başvurusu kabul edilemez olarak değerlendirilen, başvurusunu geri çeken, başvurusu geri çekilmiş sayılan, uluslararası koruma statüleri sona eren veya iptal edilenlerden haklarında verilen son karardan sonra bu Kanunun diğer hükümlerine göre Türkiye’de kalma hakkı bulunmayanlar j) İkamet izni uzatma başvuruları reddedilenlerden, on gün içinde Türkiye’den çıkış yapmayanlar k) (Ek: 3/10/2016-KHK-676/36 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7070/31 md.) Uluslararası kurum ve kuruluşlar tarafından tanımlanan terör örgütleriyle ilişkili olduğu değerlendirilenler. (2) (Değişik: 3/10/2016-KHK-676/36 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7070/31 md.) Bu maddenin birinci fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri kapsamında oldukları değerlendirilen uluslararası koruma başvuru sahibi veya uluslararası koruma statüsü sahibi kişiler hakkında uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir. Sınır dışı etme kararı alınmayacaklar
6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 52Kaynağı aç
MADDE 52 – (1) Yabancılar, sınır dışı etme kararıyla, menşe ülkesine veya transit gideceği ülkeye ya da üçüncü bir ülkeye sınır dışı edilebilir. Sınır dışı etme kararı

Uluslararası koruma başvuru sahibi veya statüsü sahipleri hakkında, 6458 sayılı Kanun m. 54/1'in (b), (d) ve (k) bentleri kapsamında oldukları değerlendirilen durumlarda uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı etme kararı alınabilir.

Sınır Dışı Etme Kararına Karşı Yargı Yolu

Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.

6458 sayılı YABANCILAR VE ULUSLARARASI KORUMA KANUNU m. 53Kaynağı aç
MADDE 53 – (1) Sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır. (2) Karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı, bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir. (3) (Değişik:21/11/2024-7533/36 md.) Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan başvurularda savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması halinde, 2577 sayılı Kanunun 26 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır. Duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır. Başvurular dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma yapılması gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez. Sınır dışı etme kararı alınacaklar

6458 sayılı Kanun'un 53. maddesinin üçüncü fıkrası, 21/11/2024 tarihli ve 7533 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle değiştirilmiştir. Değişiklik sonrası metne göre yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir; başvuruda bulunulması hâlinde aynı zamanda kararı veren makama da bu başvuruyu bildirmek zorunludur. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.

Tebligat yapılamaması hâlinde 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 26. maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen süre iki ay olarak uygulanır. İdari işlem niteliğindeki ret ve iptal kararları da hukuki denetime açıktır.

Danıştay 10. Dairesi'nin E. 2016/2078, K. 2021/4589 sayılı kararında, idare mahkemesinin sınır dışı etme işlemine ilişkin verdiği kararın mevzuat uyarınca kesin olduğu ve bu nedenle temyizen incelenmesine hukuken olanak bulunmadığı tespit edilmiştir. Aynı kararda yer alan karşı oy görüşünde ise izinsiz çalışma fiilinin sınır dışı etme işleminin sebep unsurunu oluşturduğu durumlarda, aynı fiilin ayrıca aile ikamet izninin iptali için bağımsız bir dayanak sayılamayacağı ileri sürülmüştür; ancak bu değerlendirme çoğunluk kararının benimsediği hukuki sonuç değildir.

Danıştay 10. Daire, E. 2016/2078, K. 2021/4589Kaynağı aç
Danıştay 10. Daire Başkanlığı         2016/2078 E.  ,  2021/4589 K. "İçtihat Metni" T.C. D A N I Ş T A Y ONUNCU DAİRE Esas No : 2016/2078 Karar No : 2021/4589 TEMYİZ EDEN (DAVACI) : … VEKİLİ : Av. … KARŞI TARAF (DAVALI) : … Valiliği VEKİLİ : Av. … İSTEMİN_KONUSU : Rusya uyruklu davacının, izinsiz çalıştığından bahisle 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 54. maddesi, 1. fıkrası, (ğ) bendi uyarınca sınır dışı edilmesine ilişkin 13/07/2015 tarihli işlem ile ikamet izninin iptaline ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan dava sonucunda, … İdare Mahkemesince, dosya içeriğinde yer alan bilgi ve belgelerden, davacının izinsiz çalıştığı hususunun somut olarak tespit edildiği görüldüğünden, sınır dışı işleminde hukuka aykırılık bulunmadığı, bu kapsamda sınırdışı işlemine bağlı olarak ikamet izninin iptali yolunda tesis edilen işlemde de hukuka aykırılık olmadığı gerekçeleriyle, sınır dışı etme işlemi yönünden kesin olarak davanın reddi, ikamet izninin iptaline ilişkin işlem yönünden ise temyiz yolu açık olmak üzere davanın reddi yolunda verilen … tarih ve E:…, K:… sayılı kararın, davacı tarafından temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir. TEMYİZ_EDENİN_İDDİALARI : Davacı vekili tarafından, sınır dışı etme işlemi yönünden kesin olarak karar verilmesinin hukuk mantığı ile bağdaşmadığı, müvekkilinin ev hanımı olduğu ve çalışmadığı, dava dışı … Yapı Emlak Turizm Pazarlama Ltd.Şti isimli şirket ile hiçbir bağının olmadığı, somut delil olmadan idari işlem tesis edilmesinin yasaya aykırı olduğu belirtilerek, temyize konu kararın bozulması gerektiği ileri sürülmektedir. KARŞI_TARAFIN_SAVUNMASI : Davalı idare tarafından, izinsiz olarak çalıştığı tespit edilen davacı hakkında 6458 sayılı Kanun uyarınca sınır dışı etme kararı alındığı, sınır dışı etme kararının bir sonucu olarak da davacı hakkında tanzim edilen ikamet izninin iptal edildiği belirtilerek dava konusu işlemlerde hukuka aykırılık bulunmadığı, bu sebeple temyiz isteminin reddi gerektiği savunulmaktadır. DANIŞTAY TETKİK HAKİMİ : … DÜŞÜNCESİ : İdare Mahkemesi kararının, davacının ikamet izninin iptaline ilişkin işlem yönünden davanın reddi yolundaki kısmının onanması, sınırdışı işlemleri hakkında verilen kararlara karşı kesin hüküm nedeniyle temyiz yolu kapalı olduğundan, sınırdışı işlemine ilişkin olarak davanın reddi yolundaki kısmı yönünden temyiz isteminin reddi gerektiği düşünülmektedir. TÜRK MİLLETİ ADINA Karar veren Danıştay Onuncu Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra gereği görüşüldü: HUKUKİ DEĞERLENDİRME : Temyize konu kararın sınırdışı etme işlemine yönelik davanın reddine ilişkin kısmının incelenmesi: Dava konusu işlemlerin tesis edildiği tarihte yürürlükte olan haliyle 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun "Sınır dışı etme kararı" başlıklı 53. maddesi, 3. fıkrasında, yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı tarafından, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde idare mahkemesine başvurulabileceği, mahkemeye başvuran kişinin, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildireceği, mahkemeye yapılan başvuruların on beş gün içinde sonuçlandırılacağı, Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu kararın kesin olduğu hüküm altına alınmıştır. Dava dosyasının incelenmesinden, davacının Antalya Valiliği'nin … tarihli işlemi ile … sayılı Kanun'un 54. maddesi, 1. fıkrası, (ğ) bendi uyarınca sınır dışı edilmesine karar verildiği anlaşılmaktadır. Bu durumda, idare mahkemesince, davacının sınır dışı edilmesine ilişkin kısım yönünden davanın reddi yolunda verilen kararın yukarıda belirtilen mevzuat uyarınca kesin olması nedeniyle kararın bu kısmının temyizen incelenmesine hukuken olanak bulunmamaktadır. Temyize konu kararın ikamet izninin iptali işlemine yönelik davanın reddine ilişkin kısmının incelenmesi: İdare ve vergi mahkemelerinin nihai kararlarının temyizen bozulması, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 49. maddesinde yer alan sebeplerden birinin varlığı hâlinde mümkündür. Dosyanın incelenmesinden, Rusya uyruklu olan ve 12/12/2013 tarihinde Türk vatandaşı ile evlenen davacıya bu evliliği dolayısıyla aile ikamet izni verildiği, daha sonra yapılan tespit sonucunda, izinsiz çalıştığından bahisle Antalya Valiliği'nin 13/07/2015 tarihli işlemiyle 6458 sayılı Kanun'un 54. maddesi, 1. fıkrası, (ğ) bendi uyarınca davacının sınır dışı edilmesine karar verildiği, bu işlemin ardından aynı Kanun'un 36. maddesi, 1. fıkrası, (c) bendi uyarınca davacının ikamet izninin iptaline karar verildiği anlaşılmaktadır. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun "Aile ikamet izni talebinin reddi, iptali veya uzatılmaması" başlıklı 36. maddesi, 1. fıkrası, (c) bendinde, hakkında geçerli sınır dışı etme veya Türkiye’ye giriş yasağı kararı bulunması halinin aile ikamet izninin iptali sebepleri arasında sayıldığı görülmektedir. Uyuşmazlıkta; hakkında tesis edilen sınır dışı etme işlemi uyarınca davacının aile ikamet izninin iptal edildiği, sınır dışı etme işleminin iptali istemiyle açılan davada ise temyize konu karar ile kesin olarak davanın reddine karar verildiği, dolayısıyla Mahkeme kararının bu kısmının temyizen incelenme olanağı bulunmadığından anılan kısmın kesinleştiği dikkate alındığında; kesinleşen sınır dışı etme işlemine dayanılarak ikamet izninin iptali yolunda tesis edilen işlemde 6458 sayılı Kanun 36/1-(c) bendine aykırlık bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Temyizen incelenen karar usul ve hukuka uygun olup, dilekçede ileri sürülen temyiz nedenleri kararın bu kısmının bozulmasını gerektirecek nitelikte görülmemiştir. KARAR SONUCU : Açıklanan nedenlerle; Davacının temyiz isteminin; 1. … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı temyize konu kararının davacının sınırdışı edilmesi işlemi açısından davanın reddine yönelik kısmına ilişkin olarak oy birliğiyle REDDİNE, 2. … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı temyize konu kararının, davacının ikamet izninin iptali işlemi açısından davanın reddine ilişkin kısmının ise oy çokluğuyla yukarıda belirtilen açıklama ile ONANMASINA, 3. 2577 sayılı Kanun'un (Geçici 8. maddesi uyarınca uygulanmasına devam edilen) 54. maddesi, 1. fıkrası uyarınca onamaya ilişkin kısım yönünden tebliğ tarihini izleyen günden itibaren 15 (on beş) gün içinde karar düzeltme yolu açık olmak üzere, temyiz isteminin reddine ilişkin kısım yönünden ise kesin olarak, 06/10/2021 tarihinde karar verildi. (X)-KARŞI OY : Dosyanın incelenmesinden, Rusya uyruklu olan ve 12/12/2013 tarihinde Türk vatandaşı ile evlenen davacıya bu evliliği dolayısıyla aile ikamet izni verildiği, daha sonra yapılan tespit sonucunda, izinsiz çalıştığından bahisle Antalya Valiliği'nin 13/07/2015 tarihli işlemiyle 6458 sayılı Kanun'un 54. maddesi, 1. fıkrası, (ğ) bendi uyarınca davacının sınır dışı edilmesine karar verildiği, bu işlem üzerine aynı Kanun'un 36. maddesi, 1. fıkrası, (c) bendi uyarınca davacının aile ikamet izninin iptaline karar verildiği anlaşılmaktadır. İşlem tarihindeki haliyle 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun "Aile ikamet izni" başlıklı 34. maddesinde, " (1) Türk vatandaşlarının, 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamında olanların veya ikamet izinlerinden birine sahip olan yabancılar ile mültecilerin ve ikincil koruma statüsü sahiplerinin; a) Yabancı eşine, … her defasında iki yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir. Ancak, aile ikamet izninin süresi hiçbir şekilde destekleyicinin ikamet izni süresini aşamaz…" hükmü; "Aile ikamet izninin şartları" başlıklı 35. maddesinde," (1) Aile ikamet izni taleplerinde, destekleyicide aşağıdaki şartlar aranır: a) Toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere, ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık geliri bulunmak b) Ailenin nüfusuna göre, genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak ve tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası yaptırmış olmak c) Başvuru tarihi itibarıyla, beş yıl içinde aile düzenine karşı suçlardan herhangi birinden hüküm giymemiş olduğunu adli sicil kaydıyla belgelemek ç) Türkiye’de en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olmak d) Adres kayıt sisteminde kaydı bulunmak (2) Bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni ya da çalışma izni bulunanlar, 5901 sayılı Kanunun 28 inci maddesi kapsamında olanlar veya Türk vatandaşlarıyla evli olan yabancılar hakkında, birinci fıkranın (ç) bendi uygulanmaz. (3) Türkiye’de, destekleyicinin yanında kalmak üzere aile ikamet izni talebinde bulunacak yabancılarda aşağıdaki şartlar aranır: a) 34 üncü maddenin birinci fıkrası kapsamında olduğunu gösteren bilgi ve belgeleri ibraz etmek b) 34 üncü maddenin birinci fıkrasında belirtilen kişilerle birlikte yaşadığını veya yaşama niyeti taşıdığını ortaya koymak c) Evliliği aile ikamet izni alabilmek amacıyla yapmamış olmak ç) Eşlerden her biri için on sekiz yaşını doldurmuş olmak d) 7 nci madde kapsamına girmemek …" hükmü; "Aile ikamet izni talebinin reddi, iptali veya uzatılmaması" başlıklı 36. maddesinde ise, "(1) Aşağıdaki hâllerde aile ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir, süresi bitenler uzatılmaz: a) 35 inci maddenin birinci ve üçüncü fıkralarında aranan şartların karşılanmaması veya ortadan kalkması b) Aile ikamet izni alma şartları ortadan kalktıktan sonra kısa dönem ikamet izni verilmemesi c) Hakkında geçerli sınır dışı etme veya Türkiye’ye giriş yasağı kararı bulunması ç) Aile ikamet izninin, veriliş amacı dışında kullanıldığının belirlenmesi d) Son bir yıl içinde toplamda yüz seksen günden fazla süreyle yurt dışında kalınması" hükmü yer almaktadır. Uyuşmazlıkta; izinsiz çalıştığından bahisle davacının sınır dışı edilmesi yolunda tesis edilen işlemin iptali istemiyle açılan davanın yargısal denetiminin mahkeme aşamasında kaldığı ve temyiz yolunun kapalı olduğu anlaşılmakla beraber; izinsiz çalışma fiili sınır dışı etme işleminin sebep unsurunu oluşturduğundan, bu hususun aynı zamanda ikamet izninin iptali işlemi bakımından da sebep unsuru olarak değerlendirilmesi mümkün değildir. Öte yandan, 6458 sayılı Kanun'un yukarıda yer verilen maddelerinde aile ikamet izninin şartları, reddi, iptali gibi hususlara yönelik özel düzenlemeler getirildiği dikkate alındığında; Türk vatandaşı ile evliliği dolayısıyla bu evliliğe bağlı olarak tarafına aile ikamet izni verilen davacıya yönelik olarak anılan düzenlemeler kapsamında aile ikamet izninin iptali sonucunu doğuracak bir tespitin bulunmadığı görülmektedir. Hakkında tesis edilen işlemler ile ilgili olarak yapılan değerlendirmede ise davacının hem bir iş sözleşmesinin hem de bir SGK kaydının bulunmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda, davacının aile ikamet izninin iptaline ilişkin işlemde hukuka uyarlık bulunmadığından, temyiz isteminin kısmen kabulüyle Mahkeme kararının davacının aile ikamet izninin iptali istemine yönelik davanın reddine ilişkin kısmının bozulması gerektiği oyuyla, Daire kararına bu kısım yönünden katılmıyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Oturma izni başvurusu Türkiye'ye gelmeden önce yapılabilir mi?

Evet. Başvuru, yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılabilir; konsolosluk başvuruyu değerlendirme görüşüyle birlikte ilgili makamlara iletir. Türkiye içinden de başvuru yapılabilmekle birlikte, bizzat başvuru esastır ve vekil aracılığıyla işlem yürütülmesi yalnızca belirli hâllerde mümkündür.

Evlilik belgesi aile ikamet izni için yeterli midir?

Tek başına yeterli olmaz. 6458 sayılı Kanun m. 35/3 uyarınca evliliğin salt ikamet izni almak amacıyla yapılmamış olması, birlikte yaşandığının ya da birlikte yaşama niyetinin belgelenmesi ve her iki eşin on sekiz yaşını doldurmuş bulunması gibi ek şartlar aranır. Aile bağının gerçekliği ve ilişkinin sürekliliği idare tarafından ayrıca değerlendirilir.

Türk vatandaşıyla evli yabancı boşanırsa ikamet iznini kaybeder mi?

6458 sayılı Kanun m. 34/6 uyarınca Türk vatandaşıyla evli yabancıya boşanma hâlinde, en az üç yıl aile ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak kaydıyla kısa dönem ikamet izni verilebilir. Aile içi şiddet mağduriyeti ilgili mahkeme kararıyla sabit ise bu üç yıllık süre şartı aranmaz.

Uzun dönem ikamet iznine geçmek için kaç yıl Türkiye'de kalmak gerekir?

6458 sayılı Kanun m. 43/1 uyarınca kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle Türkiye'de kalmış olmak temel şartlardan biridir. Buna ek olarak son üç yılda sosyal yardım almama, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası ile kamu düzeni veya güvenliği bakımından tehdit oluşturmama gibi şartların da karşılanması gerekir. Bazı statü gruplarına bu izne geçiş hakkı tanınmadığından, başvuru öncesinde kendi statüsünün bu izne elverişli olup olmadığının değerlendirilmesi büyük önem taşır.

Uzun dönem ikamet izni Türk vatandaşlarıyla aynı haklardan yararlanmayı sağlar mı?

Geniş ölçüde evet, ancak bazı istisnalar mevcuttur. 6458 sayılı Kanun m. 44/1 uyarınca askerlik yükümlülüğü, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ile muaf araç ithali bu istisnaların başında gelir. Özel kanunlardaki düzenlemeler de ayrıca saklıdır. Bunların dışında, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları korunmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanılabilir. Söz konusu haklar Cumhurbaşkanı kararıyla kısmen veya tamamen kısıtlanabilir.

İnsan ticareti mağduru ikamet iznine başvurmak için diğer ikamet şartlarını taşımak gerekir mi?

Hayır. 6458 sayılı Kanun m. 48/2 uyarınca bu iznin verilmesinde diğer ikamet izni türlerindeki şartlar aranmaz. Mağdur olduğu tespit edilen veya mağdur olduğuna dair kuvvetli şüphe bulunan yabancılara valiliklerce otuz gün süreli ikamet izni verilir; bu izin mağdurun güvenliği, sağlığı veya özel durumu nedeniyle en fazla altışar aylık sürelerle uzatılabilir ve toplam süre üç yılı geçemez.

Sınır dışı etme kararına karşı başvuru süresi ne kadardır?

6458 sayılı Kanun m. 53/3, 21/11/2024 tarihli değişiklikle kararın tebliğinden itibaren yedi günlük başvuru süresi öngörmektedir. Başvuruyu mahkemeye iletirken aynı zamanda kararı veren makama da bildirmek zorunludur. Dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde, yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işlemi uygulanmaz.

İzinsiz çalışmak ikamet iznini etkiler mi?

6458 sayılı Kanun m. 54/1-(ğ) uyarınca çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır. Sınır dışı etme işleminin ikamet iznine olan etkisi ayrıca değerlendirme konusu olup Danıştay 10. Dairesi E. 2016/2078, K. 2021/4589 sayılı kararında çoğunluk, sınır dışı etme kararına bağlı ikamet iptali işlemini hukuka uygun bulurken, karşı oy görüşünde izinsiz çalışma fiilinin sınır dışı etme işleminin sebep unsurunu oluşturduğu durumlarda aynı fiilin ayrıca ikamet izninin iptali için bağımsız dayanak sayılamayacağı ileri sürülmüştür.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy

Avukat Erdal Ersoyİletişim ve randevu