Asıl İşveren ve Alt İşveren İlişkisinin Hukuki Niteliği
4857 sayılı İş Kanunu'nun 2. maddesi uyarınca bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerinde ya da asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve görevlendirdiği işçilerini yalnızca bu işyerinde aldığı işte çalıştıran işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan bağ, asıl işveren-alt işveren ilişkisi olarak nitelendirilir.
4857 sayılı İŞ KANUNU m. 2Kaynağı aç
Bu hukuki ilişkide asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak 4857 sayılı İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur.
Asıl işverenin bu süreçteki konumu mutlak kusursuz sorumluluk esasına dayanmaktadır. İşçinin alacağının ödenmemesinde asıl işverenin hiçbir kusuru veya talimatı bulunmasa dahi kanun gereği bu borçtan kaçınması mümkün değildir.
Alt işverenin iflas etmesi durumunda işçi, müteselsil sorumluluk uyarınca hak kazandığı alacağının tamamını asıl işverenden talep edebilir.
Asıl İşverenden Talep Edilebilecek İşçilik Hakları
İşçiler, ödenmeyen aylık net ücretler, yıllık ücretli izin bedelleri, fazla mesai alacakları ve hafta tatili ücretlerini asıl işverenden isteyebilir. İş sözleşmesinin sona ermesine bağlı olarak doğan kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kötü niyet tazminatı talepleri de bu sorumluluk kapsamına dahildir.
Ayrıca ayrımcılık tazminatı ile işe iade davası sonucunda hüküm altına alınan boşta geçen süre ücreti ve işe başlatmama tazminatı da asıl işverenin sorumluluk alanında yer almaktadır.
Sorumluluğun Kapsamı, İstisnalar ve Muvazaa Halleri
Asıl işverenin sorumluluğu mutlak ve sınırsız bir çerçeveye yayılmamakta; işçinin salt asıl işverene ait işyerinde ve bu işverenin işinde fiilen çalışmış olduğu dönemlerde doğan alacak kalemleri, ana para ve yasal faiz tutarlarıyla sınırlı kalmaktadır. Alt işverenin yürüttüğü diğer işlerde veya farklı işverenlere bağlı projelerde geçen çalışma süreleri bakımından mevcut asıl işverenin sorumluluğu bulunmamaktadır.
İş ilişkisinin anahtar teslimi bir modelle, asıl işverenin kontrolü dışındaki bağımsız bir organizasyonla kurulması durumunda asıl işverenin sorumluluğu doğmayabilir.
İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez. Asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle haklarının kısıtlanması, daha önce o işyerinde çalıştırılan kimse ile alt işveren ilişkisi kurulması veya ilişkinin muvazaalı işleme dayandığının kabulü halinde alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem görür.
Kamu kurum ve kuruluşları ile ortaklıklarında hizmet alımına dayanak teşkil edecek sözleşme ve şartnamelere, işe alınacak kişilerin belirlenmesi ve işten çıkarma yetkisinin kamuya bırakılması yönünde hüküm konulamaz. Benzer şekilde, hizmet alım sözleşmeleri çerçevesinde ya da geçici işçi olarak aynı işyerinde daha önce çalışmış olanların çalıştırılmasına devam olunması yönünde kurallar da şartnamelere eklenemez.
Başvuru Yolları, Yetkili Mahkeme ve İspat İlkeleri
Taşeron işçi, asıl işverene başvuru hakkını yazılı talep, arabuluculuk ve dava yoluyla kullanabilir. Süreçte öncelikle alacak kalemleri belirlenerek işverene ödeme talebi iletilir. Uyuşmazlığın çözülememesi durumunda zorunlu arabuluculuk süreci işletilir; sonuç alınamazsa asıl işverene karşı dava açılarak tahsil yoluna gidilebilir.
Uyuşmazlığın yargı mercilerine taşınması iş mahkemeleri nezdinde gerçekleştirilir ve süreç genellikle arabuluculuk faaliyeti neticesinde düzenlenen son tutanakla başlatılır. Yetkili yargı mercii ise işin fiilen icra edildiği yer mahkemesi ya da aleyhine dava açılan işverenin yerleşim yerindeki iş mahkemesidir.
İşçi çalışma olgusunu ve alacağın doğduğunu göstermekle yükümlüdür; bu doğrultuda bordro, işyerine giriş-çıkış kayıtları, puantaj çizelgeleri ve yazışmalar önem taşır. Asıl işveren ise sorumluluğun kapsamı dışında kaldığını veya ödeme yapıldığını belgelemeyi tercih edebilir.
Muaccel olan ücret ve benzeri alacaklarda faiz çoğu zaman hak ediş tarihinden itibaren işlemeye başlar; tazminatlarda ise fesih tarihi veya dava tarihi esas alınabilir.
Asıl işverenin sorumluluğunda kusur şartı aranır mı?
Asıl işverenin sorumluluğu mutlak kusursuz sorumluluk esasına dayanır; işçinin alacağının ödenmemesinde asıl işverenin kusuru veya talimatı olmasa dahi kanun gereği bu borçtan kaçınması mümkün değildir.
Taşeron şirket iflas ederse işçi alacağını asıl işverenden alabilir mi?
Taşeron firmanın iflası durumunda işçi, müteselsil sorumluluk uyarınca alacağının tamamını asıl işverenden talep edebilir.
Asıl işveren taşeron işçisinin hangi sürelerdeki alacaklarından sorumludur?
Asıl işveren yalnızca taşeron işçisinin kendi işyerinde ve kendi işinde fiilen çalıştığı süre boyunca doğan haklarından sorumlu tutulur; başka projelerdeki çalışmalar bu kapsama girmez ve sorumluluk bu sürelere ait ana para ile yasal faiz kalemlerini kapsar.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy