Maluliyet, kelime anlamıyla sakatlık durumunu belirtmekte ve tıbbi bakımdan engellilik kavramıyla benzer anlamda kullanılmaktadır. Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde maluliyet çalışmaya gücü olmamak biçiminde nitelendirilirken, genel olarak kaza veya hastalık neticesinde bedende meydana gelen kısıtlanma, yetersizlik ya da vücut bütünlüğündeki azalmayı ifade eder. Kişinin eksiksiz kabul edilen vücut bütünlüğündeki eksilme oranı maluliyet oranı olarak adlandırılmakta; vücut fonksiyonlarında yüzde yirmi ve üzerinde bir eksiklik yaşandığında kişinin günlük hayatında sıkıntı çekmesi beklenmektedir.
Maluliyet Türleri ve Nedenleri
Kaza veya hastalık durumlarına bağlı olarak maluliyet farklı biçimlerde ortaya çıkabilmektedir. Kısmi maluliyet; kaza veya hastalık gibi haller neticesinde kişinin bir veya birden fazla organında işlev bozukluğunun bulunması ya da kol, bacak gibi uzuv kayıplarının yaşanmasıdır. Kalıcı maluliyet, kişinin maruz kaldığı kaza veya hastalık sonucunda vücudunda ömür boyu sürecek bir hasar veya zararın meydana gelmesini ifade eder. Geçici maluliyet ise kaza veya hastalık neticesinde bedende tedavi edilebilir nitelikte bir hasarın veya zararın teşekkül etmesidir.
Vücut bütünlüğünde veya organ işlevlerinde azalmaya sebep olan maluliyet durumları çeşitli faktörlerden ileri gelebilir. Bunlar arasında doğumsal hastalıklar, gelişimsel bozukluklar, genel hastalıklar ve meslek hastalıkları, kazalar, kasten yaralamalar ile vücut yapılarında eksilme veya bozulmaya neden olan tıbbi uygulama hataları bulunmaktadır.
Sosyal Güvenlik Hukukunda Malullük Ölçütleri
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 25. maddesi uyarınca; 4. maddenin birinci fıkrasının (a) ve (b) bentleri kapsamındaki sigortalılar için çalışma gücünün veya iş kazası ya da meslek hastalığı neticesinde meslekte kazanma gücünün en az %60'ını kaybettiği Kurum Sağlık Kurulunca tespit edilen sigortalı malul sayılır. Aynı kanunun (c) bendi kapsamındaki sigortalılar bakımından ise çalışma gücünün en az %60'ını ya da vazifelerini yerine getiremeyecek şekilde meslekte kazanma gücünü kaybetme şartı aranır. Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 53. maddesinde ise Kurum hastanelerince düzenlenen raporlar veya anılan kanunun 34. maddesi gereği uygulanan tedavi sonrası çalışma gücünün en az 2/3'ünün kaybedilmesi ya da meslekte kazanma gücünün en az yüzde altmışının yitirilmesi hali malullük kapsamında değerlendirilmektedir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. 25Kaynağı aç
5510 sayılı Kanun'un 25. maddesine göre malullüğün belirlenmesi; çalışanın ya da işverenin başvurusu doğrultusunda, Sosyal Güvenlik Kurumunun yetki verdiği sağlık sunucularındaki kurullarca tanzim edilecek raporların ve dayanak tıbbi kayıtların incelenmesi yoluyla yapılır. Sigortalılık başlangıcından evvel çalışma gücünün en az %60 oranında veya görevini yürütemeyecek seviyede meslekte kazanma gücünün kaybedildiğinin sonradan ya da başlangıçta saptanması durumunda, ilgilinin söz konusu hastalık yahut engellilik dolayısıyla malullük aylığı talep etmesi mümkün bulunmamaktadır.
Yedek subay, yedek astsubay, erbaş veya er sıfatıyla ya da talim, tatbikat, seferberlik ve harp hali sebebiyle göreviyle irtibatı kesilmeden silah altına alındığı sırada malul kalan ve bu durumu esas vazifesini icra etmesine engel teşkil etmeyenler hakkında malullük sigortası hükümleri tatbik edilmez. 5510 sayılı Kanun'un 4. maddesinin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamındaki sigortalılar, yazılı müracaatları halinde maluliyetlerinin engel olmadığı diğer vazife veya hizmet sınıflarına naklen tayin edilmek üzere istifa etmiş sayılır; bu kişilerin istifa etmiş kabul edilmelerinden sonra dahi kanun hükümlerinin uygulanmasını talep etme hakları saklıdır. Ne var ki kurumlarında başka vazife veya sınıflara atanma olanağı bulunup özel mevzuatlarına göre yükümlülük süresine tabi olanlar, bu süreyi ikmal etmedikçe ya da maluliyetlerinin atanacakları yeni göreve de engel oluşturduğuna dair usulüne uygun yeni bir rapor temin etmedikçe nakil hakkından faydalanamaz. İlgili bent kapsamındaki personelden personel kanunlarına tabi olmayanların hastalık süresi hesaplanırken, kanunlardaki sürelerden önce iyileşen rahatsızlığın en geç bir yıl içinde nüksetmesi halinde eski ve yeni hastalık süreleri birleştirilerek işlem yapılır.
Maluliyet Tespiti Mevzuatı ve Yetkili Sağlık Kurumları
Maluliyet durumlarında 5510 sayılı Kanun hükümleri yürürlük alanı bulurken, 25. maddenin tatbikine dair usul ve esasların Kurum tarafından hazırlanacak yönetmelikle düzenleneceği hükme bağlanmıştır. Bu çerçevede, 28 Eylül 2021 tarih ve 31612 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Maluliyet ve Çalışma Kaybı Tespiti İşlemleri Yönetmeliği yürürlüğe girmiş ve önceki Maluliyet Tespiti İşlemleri Yönetmeliği yürürlükten kalkmıştır. Bahse konu yeni yönetmeliğin yürürlüğünden önce maluliyet tespiti talebinde bulunan sigortalılar ile bunların hak sahiplerinin itiraz ve kontrol süreçlerinde ise yürürlükten kaldırılan mülga yönetmelik hükümleri tatbik edilmektedir.
Maluliyet tespitine dayanak teşkil edecek sağlık kurulu raporları devlet üniversitesi hastaneleri, Sağlık Bakanlığı eğitim ve araştırma hastaneleri ile askeri hastanelerden temin edilebilmekte, bu kuruluşların bulunmadığı durumlarda ise devlet hastaneleri nezdinde düzenlenebilmektedir. Belirtilen sağlık kurumlarından rapor temin edilebilmesi amacıyla Sosyal Güvenlik il veya merkez müdürlükleri vasıtasıyla düzenlenen sevk yazısının bulunması aranmaktadır.
Maluliyet incelemelerinde dosya bünyesinde talep edilen kayıt ve evraklar genel olarak; olayın gerçekleştiği tarihteki tıbbi belgeler, olay sonrasında yapılan tedavilere ilişkin evraklar, grafilerin asılları, iş kazaları için Sosyal Güvenlik Kurumu raporları, tüm adli soruşturma dosyası, ilgilinin son durumunu gösteren tıbbi belgeler ile yaşı ve meslek bilgisinden oluşmaktadır.
Kurul Değerlendirmesi, Karar Türleri ve Yeniden İnceleme Usulü
Sevk neticesinde düzenlenen sağlık kurulu raporları ile dayanak tıbbi belgeler, bağlı bulunulan Sosyal Güvenlik il veya merkez müdürlüğünce dosya üzerinden görüşülmek üzere Kurum Sağlık Kuruluna iletilir. Kurul, intikal eden dosya hakkında kabul veya ret kararı verebileceği gibi bu iki kararın dışında ara karar tesis etme yetkisine de sahiptir. İlk sağlık kurulu raporunun yetersiz veya eksik bulunduğu hallerde Kurum Sağlık Kurulunca ara karar tesis edilerek dosyadaki eksik bilgi ve belgelerin ikmali istenir.
Çalışma gücünün yüzde altmış oranında kaybedildiği gerekçesiyle talebin reddi halinde, sağlık kurulu raporunun Yüksek Sağlık Kurulunca yeniden ele alınması bağlı bulunulan Sosyal Güvenlik il veya merkez müdürlüğüne sunulacak bir dilekçeyle talep edilebilir. Bu inceleme neticesinde verilen karara itiraz edilmesi durumunda ise tıp fakültesi konseyleri yahut Adli Tıp Kurumu nezdinden görüş istenmektedir.
Maluliyet Oranının Belirlenmesi ve Hesaplama Aşamaları
Maluliyet oranının tayin edilmesinde, muhtelif unsurlar gözetilerek tanzim edilmiş cetvellerden yararlanılmaktadır. Bu belirleme süreci belirli aşamaların tatbikiyle gerçekleştirilir. Bahse konu aşamalar sırasıyla; meslek grup numarasının yazılması, arıza liste numarasının bulunması, arıza sıra numarasının belirlenmesi, arıza ağırlık ölçüsünün tespiti, daima iş görmezlik simgesinin bulunması, yaşa göre maluliyet oranının tespiti ve olay tarihindeki yaşa göre maluliyet oranının saptanması adımlarından meydana gelir.
Maluliyet raporu nereden alınır?
Sosyal Güvenlik il veya merkez müdürlüğünce verilen sevk yazısıyla; devlet üniversitesi hastaneleri, Sağlık Bakanlığı eğitim ve araştırma hastaneleri ile askeri hastanelerden, bunların bulunmaması halinde ise devlet hastanelerinden sağlık kurulu raporu alınabilir.
İlk defa çalışmaya başlamadan önce malul olanlar aylık alabilir mi?
Sigortalı olarak ilk defa çalışmaya başlanılan tarihten önce çalışma gücünün %60'ının veya meslekte kazanma gücünün vazifeyi yapamayacak derecede kaybedildiği tespit edilirse, ilgililer bu hastalık veya engellilik sebebiyle malullük aylığından yararlanamaz.
Maluliyet talebi reddedilirse ne yapılabilir?
Çalışma gücünün yüzde altmış oranında kaybedildiği gerekçesiyle talebin reddedilmesi halinde, dosyanın Yüksek Sağlık Kurulunda incelenmesi Sosyal Güvenlik il veya merkez müdürlüğüne iletilecek bir dilekçeyle istenebilir; buradaki sonuca itiraz edilmesi halinde ise tıp fakültesi konseylerinden veya Adli Tıp Kurumundan görüş talep edilir.
Maluliyet oranının hesaplanmasında hangi adımlar izlenir?
Cetvellerden faydalanılarak gerçekleştirilen hesaplamada meslek grup numarası, arıza liste numarası, arıza sıra numarası, arıza ağırlık ölçüsü ve daima iş görmezlik simgesi bulunur; akabinde ilgilinin yaşı ile olay tarihindeki yaşı dikkate alınarak maluliyet oranı saptanır.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy