Haciz, alacaklının borçlunun mal ve hakları üzerinde cebri icra yoluyla tasarruf yetkisi elde etmesine yol açan ağır bir müdahaledir. İcra ve İflas Kanunu alacağın tahsilini gözetirken, borçlunun insan onuruna uygun asgari yaşamını korumak üzere bazı mal ve hakları haciz dışında tutar. Genel ölçü, ekonomik değeri bulunan mal ve hakların kanunda aksi öngörülmedikçe haczedilebilmesidir.
Kural olarak hacze konu olabilen varlıklar
Taşınır mallar, taşınmazlar, para, kıymetli maden ve menkul kıymetler kural olarak hacze konu olabilir. Kira alacağı, bankadaki alacak ve üçüncü kişiler nezdindeki alacaklar da bu kapsamdadır. Limited şirketteki sermaye payı, anonim şirketteki hisse senetleri ve kooperatif hisseleri haciz konulabilen haklardandır. Marka, patent, tasarım ve telif hakkından doğan gelirler de aynı genel çerçevede değerlendirilir.
Yaşam için gerekli taşınırlar
Taşınırda belirleyici ölçü, malın borçlu ve ailesinin zaruri ihtiyacını aşıp aşmadığıdır. Bu ihtiyacı aşan taşınırlar haczedilebilir. Tek yatak, tek buzdolabı ve temel mutfak eşyası kanunen koruma altında olabilir. Yatak, yorgan, yastık ve temel yatak odası eşyası; tek buzdolabı, çamaşır makinesi, ocak, fırın ve temel mutfak eşyaları; soba veya kombi gibi zorunlu ısınma araçları ile günlük yaşamın asgari eşyaları kural olarak haczedilemez. Hangi eşyanın zorunlu, kaç adet ve ne ölçüde makul sayılacağı ayrıca değerlendirilir.
Taşınmazlar ve barınma ihtiyacı
Konut niteliğindeki bağımsız bölüm, arsa, tarla, işyeri, dükkân, depo, çiftlik, bağ ve bahçe kural olarak haczedilebilir. Borçlunun ve ailesinin zorunlu barınma ihtiyacını karşılayan tek konut bazı durumlarda haczedilemeyen mal niteliği kazanabilir veya haczin kapsamı tartışmalı hâle gelebilir.
Çiftçinin üretim için ayırdığı varlıklar
Borçlu çiftçi bakımından, tarımın sürdürülebilmesi için gerekli olup traktör dışında kalan temel tarım araçları genellikle haciz dışı anlatılır. Üretimde kullanılan inek ve koyun gibi hayvanlar ile gelecek ekim dönemi için ayrılmış tohumluk da genellikle aynı koruma içinde ele alınır. Buradaki sonuç mutlak bir yasak olarak kurulmamıştır. Traktör, bu sayımda korunan temel araçların dışında bırakılmıştır; bunun her traktörün haczedileceği anlamına geldiği ayrıca söylenemez.
Hiç haczi öngörülmeyenler ve kısmen haczedilenler
Borçlu ve ailesinin asgari yaşamını korumayı amaçlayan bir grup mal ve hak, hiçbir koşulda haciz konusu yapılamayan mal ve hak olarak tanımlanır. Maaş, ücret, yevmiye ve emekli maaşı bu mutlak gruba dahil edilmez. Bunlar kural olarak hacze elverişli olmakla birlikte tamamına birden el konulamayan, belirli bir oranı veya belirli bir şartı bulunan haklardır.
Maaş ve ücretin tamamının haczi kural olarak yasaktır. Bir yandan maaşın en az dörtte birinin borçluya bırakılması gerektiği belirtilir. Aynı çerçevede genellikle dörtte birinin haczedildiği ve daha yüksek bir kısım için borçlunun rızasının arandığı da ifade edilir. Bu iki ölçü birlikte durduğundan biri diğerinin yerine geçecek kesin sonuç haline getirilemez.
Emekli maaşının haczi, sigortalının açık rızası bulunmadıkça mümkün değildir. Haczi kabul eden kişinin bu rızadan dönüp dönemeyeceği ve bunun hangi aşamadan sonra gündeme geleceği tartışmalıdır. Sosyal yardım ödemeleri ile dul ve yetim aylıkları gibi bazı ödemeler çoğu zaman haciz dışında kabul edilir; bazı hallerde ise çok sınırlı miktarda haczi tartışılır. Sonuç, ödemenin niteliğine göre değişebilir.
Maaşın yatırıldığı hesap
Hesap bankaca maaş hesabı olarak tanımlanmış ve hesaba giren paranın tamamı ücret niteliğinde ise maaş haczindeki sınırlamalar bu hesap için de geçerlidir. Bu durumda paranın tamamına değil, ücretin haczedilebilir kısmına el konulabilir.
Borçlu maaşı yatar yatmaz parayı çekip başka hesaba aktarabiliyorsa veya hesaba ücret dışında kira, ticari gelir ya da havale gibi gelirler de yatıyorsa, hesaptaki paranın gerçekten maaş niteliğinde olup olmadığı tartışma konusu olur.
Mesleğin yürütülmesi için gerekli araçlar
Borçlunun mesleğini yapmak için kullanmak zorunda olduğu alet ve eşyalar belirli sınırlar içinde haczedilemez. İşini yapamadığında geçimini sağlayamayacağı araç ve gereçler de aynı sınırlı koruma içinde ele alınır. Koruma belirli sınırlara bağlı olduğundan her meslek aracını koşulsuz biçimde haciz dışı saymak mümkün değildir.
Kamu hizmetine ayrılmış mallar
Kamu hizmetine tahsis edilmiş bazı devlet malları, bireysel alacaklının menfaati için haciz konusu yapılamaz. Bir malın bu korumaya girip girmediği, somut tahsis durumuna göre belirlenir.
Haczedilmezlik şikâyeti
Borçlu, hacze konu edilen malın kanunen haczedilemeyeceğini düşünüyorsa haciz tutanağını öğrendiği tarihten itibaren şekil ve süre şartlarına bağlı olarak icra mahkemesine haczedilmezlik şikâyetinde bulunabilir.
Sık sorulan sorular
Maaşın tamamı haczedilebilir mi?
Maaş ve ücretin tamamının haczi kural olarak yasaktır. Maaşın en az dörtte biri borçluya bırakılmak zorundadır. Genellikle maaşın dörtte biri haczedilir ve daha fazlası için borçlunun rızası aranır.
Emekli maaşı rızasız haczedilir mi?
Hayır. Emekli maaşının haczi, sigortalının açık rızası yoksa mümkün değildir. Verilen rızanın sonradan geri alınıp alınamayacağı tartışmalıdır.
Tek konut her zaman haciz dışı mıdır?
Hayır. Taşınmazlar kural olarak haczedilebilir. Zorunlu barınmayı karşılayan tek konut bazı durumlarda haciz dışı sayılabilir veya haczin kapsamı tartışmalı kalabilir.
Maaş hesabının tamamına el konulur mu?
Hesap maaş hesabı sayılıyor ve içindeki paranın tamamı ücret niteliğindeyse tamamına el konulamaz. Yalnızca ücretin haczedilebilir kısmına el konulabilir.
Meslek aracı hiç haczedilemez mi?
Mesleği sürdürmek için kullanılması zorunlu alet ve eşyalar ile geçimin bağlı olduğu araç ve gereçler yalnızca belirli sınırlar içinde haczedilemez. Koruma koşulsuz değildir.
Haczedilmezlik şikâyeti nereye yapılır?
Borçlu, haciz tutanağını öğrendiği tarihten itibaren şekil ve süre şartlarına bağlı olarak icra mahkemesine haczedilmezlik şikâyeti yapabilir.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy