EYT Düzenlemesinin Yasal Dayanağı ve Genel Çerçevesi
Kamuoyunda EYT adıyla bilinen yasal düzenleme, 7438 sayılı Kanun ile kabul edilerek 3 Mart 2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmiştir. Yapılan bu kanuni düzenleme ile 8 Eylül 1999 ve öncesinde sigortalılık başlangıcı bulunan çalışanlar için yaşlılık aylığına hak kazanmada uygulanan yaş şartı yürürlükten kaldırılmıştır.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun geçici 95. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, bu düzenlemenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra yaşlılık veya emekli aylığı talebinde bulunanlardan; 506 sayılı Kanun, 1479 sayılı Kanun, 2925 sayılı Kanun ve 5434 sayılı Kanun'un ilgili geçici maddelerine göre aylık bağlanacak olanlar, söz konusu hükümlerdeki yaş haricindeki diğer koşulları sağlamaları kaydıyla bu haktan faydalanabilirler. İlgili kanun hükmü gereğince, bu fıkra esas alınarak geçmişe dönük herhangi bir ödeme yapılması veya geriye dönük hak talebinde bulunulması hukuken mümkün değildir.
5510 sayılı SOSYAL SİGORTALAR VE GENEL SAĞLIK SİGORTASI KANUNU m. Geçici 95Kaynağı aç
Sigortalılık Statülerine Göre Emeklilik Şartları
5510 sayılı Kanun'un 4/1-(a) statüsündeki hizmet akdiyle çalışan sigortalıların düzenlemeden faydalanabilmesi için temel ön koşul, sigorta başlangıç tarihinin 8 Eylül 1999 ve öncesi olmasıdır. Bu kapsama giren kadın sigortalılar bakımından 20 yıl, erkek sigortalılar bakımından ise 25 yıl sigortalılık süresinin doldurulması zorunludur. Prim ödeme gün sayısı açısından ise ilgilinin sigorta başlangıç tarihine göre 5000 gün ile 5975 gün arasında kademelendirilen prim gün sayısının tamamlanması gerekir.
Bağ-Kur kapsamındaki 4/1-(b) ve Emekli Sandığı kapsamındaki 4/1-(c) sigortalıları için emeklilik hizmet koşulları 4/1-(a) çalışanlarından farklı düzenlenmiştir. 7438 sayılı Kanun kapsamında Bağ-Kur ve Emekli Sandığı prim gün şartlarının 4/1-(a) seviyesine eşitlenmesi öngörülmemiştir. 1479 sayılı Kanun ve 5434 sayılı Kanun hükümleri doğrultusunda bu statülerde yer alan kadın sigortalıların 20 tam yıl yani 7200 gün, erkek sigortalıların ise 25 tam yıl yani 9000 gün prim ödeme veya fiili hizmet süresini tamamlaması şarttır.
Emeklilik Başvurusu ve İşten Ayrılış Bildirimi Usulü
Emeklilik şartlarını tamamlayan sigortalılar yaşlılık aylığı bağlanması talebini Sosyal Güvenlik Kurumu'na yazılı dilekçeyle başvurarak, e-Devlet kapısı üzerinden işlem yaparak veya emeklilik müracaat formunu PTT aracılığıyla taahhütlü, iadeli taahhütlü ya da acele posta servisi (APS) yoluyla göndererek gerçekleştirebilirler.
4/1-(a) statüsünde istihdam edilen işçilerin yaşlılık aylığı müracaatında bulunabilmeleri için öncelikle işverence işten ayrılış bildirgelerinin Sosyal Güvenlik Kurumu'na verilmiş olması zorunludur. Hizmet akdi fiilen sonlandırılmadan ve işten ayrılış bildirimi yapılmadan gerçekleştirilen emeklilik başvuruları geçersiz sayılmaktadır. Ayrılış işleminin ardından kuruma Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi ile müracaat edilmesi aylık bağlama sürecini başlatır.
İş Sözleşmesinin Feshi, İhbar ve Kıdem Tazminatı Esasları
Emeklilik hakkı elde edilmesi sebebiyle iş sözleşmesini fesheden işçi açısından kanuni ihbar sürelerine uyma mecburiyeti bulunmadığı gibi ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü de doğmaz. Aynı şekilde işveren de emeklilik nedeniyle ayrılan çalışandan ihbar süresi talep edemez veya ihbar tazminatı kesintisi yapamaz.
1475 sayılı Kanun'un yürürlükte bulunan 14. maddesi uyarınca, yaşlılık veya emeklilik aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla iş sözleşmesini fesheden işçiye kıdem tazminatı ödenir. İşçinin bu tazminata hak kazanabilmesi için aylık veya toptan ödemeye hak kazandığını ve bağlı bulunduğu kuruma veya sandığa tahsis için müracaat ettiğini belgelemesi zorunludur; işçinin ölümü durumunda ise bu belgelendirme şartı aranmaz. Aynı madde hükmü uyarınca, ilgili mevzuatta yaşlılık aylığı bağlanması için öngörülen yaş haricindeki sigortalılık süresini ve prim ödeme gün sayısını tamamlayarak kendi isteğiyle işten ayrılan işçiler de kıdem tazminatından yararlanabilir.
1475 sayılı İŞ KANUNU m. 14Kaynağı aç
Emeklilik nedeniyle işten ayrılan çalışanın kıdem tazminatının ödenmesi esas olmakla birlikte, aynı işyerinde çalışmaya devam edilmesi durumunda işçi ve işverenin anlaşmasıyla kıdem tazminatının sonraki ayrılışta tasfiye edilmesi kararlaştırılabilir. Tazminatın emeklilik aşamasında peşin olarak ödenmesi durumunda ise ilgili döneme ait kıdem süresi sıfırlanmış sayılır.
1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi uyarınca iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanunu'na tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesi tutarını aşamaz. İşverence kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonucunda hâkim, gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine karar verir.
Emeklilik Sonrası Çalışma ve Feshe Karşı Koruma
Emeklilik sebebiyle işten ayrılışı gerçekleştirilen bir çalışanın aynı işyerinde tekrar istihdam edilmesi yasal bir zorunluluk değildir; yeniden işe başlatma hususu tamamen işçi ve işverenin serbest iradesi ile karşılıklı anlaşmasına bağlıdır.
Emeklilik koşullarını sağlamış olmasına rağmen emeklilik başvurusunda bulunmayıp fiilen çalışmaya devam eden personel, yalnızca emeklilik koşullarını taşımış olduğu gerekçesiyle işten çıkarılamaz. Salt emeklilik hakkına kavuşulması fesih için haklı veya geçerli bir neden teşkil etmez; bu sebeple iş akdi sonlandırılan işçi yönünden iş güvencesi şartları mevcutsa işe iade davası açma hakkı gündeme gelebilir.
5510 sayılı Kanun'un geçici 95. maddesi ile yürürlüğe konulan düzenleme kapsamında, emekli aylığı bağlanan sigortalıların en son çalıştıkları özel sektör işyerinde sosyal güvenlik destek primine tabi çalışmaya başlamaları halinde SGDP işveren hissesinin 5 puanlık kısmının Hazinece karşılanması öngörülmüştü. Ancak söz konusu prim teşvikini düzenleyen 5510 sayılı Kanun'un geçici 95. maddesinin ikinci fıkrası, 28 Temmuz 2024 tarihli ve 7524 sayılı Kanun'un 30. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır.
Hizmet Tespiti, Yurt Dışı ve Askerlik Borçlanması
8 Eylül 1999 tarihinden önce fiilen çalıştığı halde sigorta tescili yapılmamış olan işçiler, yargı yoluna başvurarak açacakları hizmet tespit davası sonucunda sigortalılık başlangıçlarını 8 Eylül 1999 öncesine tescil ettirmeleri durumunda diğer koşulları da sağlamak kaydıyla EYT düzenlemesinden yararlanabilirler.
Türkiye'de 8 Eylül 1999 öncesi sigorta girişi bulunmayan ancak Türkiye ile sosyal güvenlik sözleşmesi imzalamış ülkelerde 2000 yılından önce çalışmaya başlamış olan Türk vatandaşları, mevzuat çerçevesinde yurt dışı borçlanması yaparak şartları yerine getirdikleri takdirde EYT kapsamında emeklilik hakkı elde edebilirler.
8 Eylül 1999 tarihinden sonra memuriyete başlayan 4/1-(c) sigortalılarının memuriyet öncesi yaptıkları askerlik sürelerini borçlanmaları, memuriyet başlangıç tarihini 8 Eylül 1999 öncesine çekmemektedir. Bu borçlanma işlemi söz konusu kamu görevlileri bakımından yalnızca sigortalılık hizmet süresine ve prim ödeme gün sayısına eklenir.
EYT kapsamında emeklilik başvurusu nasıl yapılır?
Emeklilik müracaatı Sosyal Güvenlik Kurumu'na yazılı talepte bulunarak, e-Devlet kapısı üzerinden elektronik ortamda başvuru yapılarak ya da müracaat formu taahhütlü, iadeli taahhütlü veya acele posta servisiyle PTT üzerinden gönderilerek yapılabilir.
Emeklilik sebebiyle işten ayrılan işçi ihbar tazminatı öder mi?
Emeklilik gerekçesiyle iş sözleşmesini fesheden çalışanın ihbar süresine uyma zorunluluğu olmadığı gibi ihbar tazminatı ödeme yükümlülüğü de bulunmaz; işveren işçiden ihbar tazminatı isteyemeyeceği gibi işçi de işverenden ihbar tazminatı talep edemez.
Emeklilik nedeniyle kıdem tazminatı almak için kuruma başvuru belgesi şart mıdır?
1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi gereğince, emeklilik sebebiyle kıdem tazminatına hak kazanabilmek için işçinin yaşlılık aylığına hak kazandığını ve bağlı bulunduğu kuruma veya sandığa tahsis talebinde bulunduğunu belgelemesi zorunludur; yalnızca işçinin ölümü halinde bu belge aranmaz.
Emeklilik hakkı kazanan işçi bu gerekçeyle işten çıkarılabilir mi?
İşveren, emeklilik şartlarını sağlayan çalışanını salt emeklilik hakkını kazandığı gerekçesiyle işten çıkaramaz; bu nedenle yapılan tek taraflı fesihlerde iş güvencesi şartlarını taşıyan çalışanın işe iade davası açma hakkı gündeme gelebilir.
Kıdem tazminatının geç ödenmesi halinde hangi faiz türü talep edilir?
1475 sayılı Kanun'un 14. maddesi hükmü uyarınca, kıdem tazminatının vaktinde ödenmemesi durumunda açılacak davada gecikilen süre için mevduata uygulanan en yüksek faizin ödenmesine karar verilir.
Hizmet tespit davası yoluyla EYT kapsamına girmek mümkün müdür?
8 Eylül 1999 öncesinde kayıtsız çalıştırılan işçiler açtıkları hizmet tespit davasını kazanarak ilk sigorta başlangıç tarihlerini bu tarihten önceye tescil ettirirlerse ve diğer koşulları sağlarlarsa EYT kapsamından yararlanabilirler.
Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.
Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy