Ceza Muhakemesinde Savunma Stratejileri ve Müdafilik

Ceza Muhakemesinde Temel Kavramlar ve Usuli Sıfatlar

Ceza muhakemesinde kişilerin taşıdığı usuli sıfatlar, yürütülen işlemlerin niteliğini ve tabi olunan güvenceleri belirler. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 2/1-a ve b bentleri uyarınca; soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişi şüpheli, kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişi ise sanık olarak adlandırılır. Yargılama makamları önünde temsil ve savunma işlevini yürüten avukatlar açısından da kanuni bir ayrım öngörülmüştür. Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukat müdafi sıfatını taşırken; katılan, suçtan zarar gören veya yargılama konusu işin hükme bağlanıp kesinleşmesinden sonra maddi ve mali sorumluluk taşıyarak hükmün sonuçlarından etkilenecek ya da bunlara katlanacak olan malen sorumlu kişiyi temsil eden avukat vekil sıfatını haizdir.

Muhakemenin ilerleyişi iki ana evreye ayrılmıştır. Yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin mahkemece kabulüne kadar geçen süreç soruşturma; iddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar devam eden yargılama süreci ise kovuşturma evresidir. Bu evrelerde şüpheli ve sanığın beyanlarının alınması farklı merciler tarafından icra edilir. Şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesi ifade alma işlemi olarak tanımlanır. Şüpheli veya sanığın soruşturma ya da kovuşturma konusu suç bakımından bizzat hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesi ise sorgu niteliğindedir.

Müdafi Görevlendirilmesi ve Zorunlu Müdafilik Halleri

Ceza muhakemesinde savunma hakkı kapsamında 5271 sayılı Kanunun 150 nci maddesinin birinci fıkrası uyarınca şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi halinde bir müdafi görevlendirilir. Maddenin ikinci fıkrasına göre ise müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir.

5271 sayılı Kanunun 150 nci maddesinin üçüncü fıkrası gereğince, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada da şüpheli veya sanığın istemi aranmaksızın müdafi görevlendirmesi yapılır. Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar Türkiye Barolar Birliğinin görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

Baro Tarafından Görevlendirme Usulü ve Görevin Sona Ermesi

Ceza Muhakemesi Kanununun 150 nci maddesinde düzenlenen isteme bağlı veya zorunlu hallerde müdafi, yargı mercilerinin talebi üzerine ilgili baro tarafından atanır. Kanunun 156 ncı maddesine göre görevlendirme işlemi; soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin ya da sorguyu yapan hâkimin istemiyle, kovuşturma evresinde ise yargılamayı yapan mahkemenin istemi üzerine soruşturmanın veya kovuşturmanın yürütüldüğü yer barosunca gerçekleştirilir.

Baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sınırsız ve mutlak bir temsil ilişkisi doğurmaz. Şüpheli veya sanığın sonradan kendisinin bir müdafi seçerek vekâlet ilişkisi kurması halinde, baro tarafından görevlendirilmiş bulunan avukatın görevi kanun gereği kendiliğinden sona erer.

İfade ve Sorgu Aşamasında Savunma Güvenceleri

5271 sayılı Kanunun 147 nci maddesi uyarınca şüpheliye veya sanığa isnat edilen suç anlatılır ve yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu bildirilir. Şüphelinin kendisini suçlamaya zorlanmaması esasıyla bağlantılı olan susma hakkının yanında, müdafi seçme hakkının bulunduğu ve hukuki yardımından yararlanabileceği, müdafiin ifade alma veya sorguda hazır bulunabileceği hatırlatılır. Şüpheli veya sanık müdafi seçecek durumda olmadığını beyan edip yardım talep ederse baro tarafından müdafi görevlendirilir; ayrıca şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteme imkânı verilir.

Duruşma Usulü, Delillerin Tartışılması ve Söz Sırası

Kovuşturma evresinde görev yapan avukatın, kişisel ve meslek onurunun zorunlu kıldığı haller saklı kalmak kaydıyla duruşmayı terk edemeyeceği meslek kurallarında yer almaktadır.

5271 sayılı Kanunun 215 inci maddesi uyarınca suç ortağının, tanığın veya bilirkişinin dinlenmesinden ve herhangi bir belgenin okunmasından sonra bunlara karşı bir diyecekleri olup olmadığı katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine sorulur. Böylelikle duruşmada dinlenen kişilerin anlatımlarına ve okunan belgelere karşı savunmanın beyanda bulunması sağlanır.

Delillerin tartışılması aşamasında söz hakkı, 5271 sayılı Kanunun 216 ncı maddesi uyarınca sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine veya kanuni temsilcisine verilir. İddia ve savunma tarafları birbirlerinin açıklamalarına cevap verebilir. Hükümden önce son söz duruşmada hazır bulunan sanığa verilir; bu aşamada zorunlu müdafiin hazır bulunmaması hükmün açıklanmasına engel teşkil etmez.

Maddi Ceza Hukuku Kapsamında Savunma Nedenleri

Ceza yargılamasında savunma stratejisi kurgulanırken eylemin hukuka uygunluk veya kusurluluğu kaldıran nedenler kapsamında bulunup bulunmadığı 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu hükümleri doğrultusunda değerlendirilir. Sanığın eylemi kendisini veya başkalarını koruma saikiyle gerçekleştirdiğini ileri sürdüğü durumlarda, fiilin zorunlu olduğu ve makul sınırlar içinde kaldığı somut delillerle ortaya konulmalıdır.

5237 sayılı Kanunun 25 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca meşru savunma halinde faile ceza verilmez. Bu hükmün uygulanabilmesi için gerek failin kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırının bulunması ve fiilin o andaki hal ve koşullara göre bu saldırıyı orantılı biçimde defetmek zorunluluğuyla işlenmiş olması şarttır. Maddenin ikinci fıkrasında düzenlenen zorunluluk halinde ise, kişinin bilerek neden olmadığı ve başka suretle korunma olanağı bulunmayan ağır ve muhakkak bir tehlikeden kendisini veya bir başkasını kurtarmak zorunluluğu altında, tehlikenin ağırlığı ile kullanılan vasıta arasında orantı bulunmak koşuluyla hareket etmesi durumunda ceza sorumluluğu doğmaz.

Hukuki uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacı taşır; somut olay değerlendirmesi için avukata başvurulmalıdır.

Hazırlayan: Av. Erdal Ersoy