Boşanmada Velayet Kime Verilir?
Velayet, ergin olmayan çocukların bakım, eğitim, korunma ve temsil görevlerini kapsayan, ana ve babaya kanunla tanınmış hak ve yetkiler bütünüdür. Boşanma davasında velayetin kime verileceği, tarafların isteklerinden ziyade çocuğun “üstün yararı” gözetilerek belirlenir. Bu karar verilirken çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimi esas alınır.
Kanuni Çerçeve ve Hukuki Dayanaklar
Türk Medeni Kanunu’nun velayete ilişkin hükümleri, çocuğun korunmasını ve gelişimini merkeze alır. Velayet düzenlemesinde temel amaç, küçüğün geleceğini güvence altına almaktır.
TMK Madde 335: Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velâyeti altındadır. Yasal sebep olmadıkça velâyet ana ve babadan alınamaz.
TMK Madde 336: Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velâyeti birlikte kullanırlar. Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim, velâyeti eşlerden birine verebilir. Velâyet, ana ve babadan birinin ölümü hâlinde sağ kalana, boşanmada ise çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir.
TMK Madde 182: Mahkeme boşanma veya ayrılığa karar verirken, olanak bulundukça ana ve babayı dinledikten ve çocuk vesayet altında ise vasinin ve vesayet makamının düşüncesini aldıktan sonra, ana ve babanın haklarını ve çocuk ile olan kişisel ilişkilerini düzenler.
TMK Madde 339: Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak gerekli kararları alır ve uygularlar.
Hakimin Velayet Kararını Verirken Dikkate Aldığı Kriterler
Velayet düzenlemesinde kusur ilkesi değil, çocuğun menfaati esastır. Hakim, velayeti belirlerken şu hususları göz önünde bulundurur:
- Çocuğun Yaşı ve İdrak Gücü: Küçük yaşta ve anne bakımına muhtaç çocukların velayeti genellikle anneye verilir. İdrak çağındaki (Yargıtay uygulamasına göre 8 yaş ve üzeri) çocukların ise görüşü alınır ve isteklerine önem verilir.
- Ebeveynlerin Durumu: Ebeveynlerin yaşam tarzı, ekonomik durumu, mesleği, çocuğa ayırabileceği zaman, barınma imkanları ve sağlık durumları değerlendirilir.
- Kardeşlerin Durumu: Kardeşlerin birbirinden ayrılmaması, psikolojik gelişimleri açısından tercih edilen bir durumdur.
- Çocuğun Alıştığı Ortam: Çocuğun düzeninin bozulmaması, okul ve sosyal çevresinin değişmemesi önemli bir faktördür.
- Ebeveynlerin Kişilik Özellikleri: Çocuğun gelişimini olumsuz etkileyebilecek şiddet, ihmal, istismar, bağımlılık gibi durumların varlığı velayet kararını doğrudan etkiler.
İdrak Çağındaki Çocuğun Dinlenilmesi
Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi ve Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi gereğince, idrak çağındaki çocukların (genellikle 8 yaş ve üzeri) kendilerini ilgilendiren davalarda görüşlerini ifade etmelerine olanak tanınmalıdır. Mahkeme, çocuğun tercihini, kendi üstün yararına açıkça aykırı olmadıkça dikkate alır.
Velayetin Değiştirilmesi ve Kaldırılması
Velayet kararı kesin hüküm teşkil etmez. Koşulların değişmesi halinde velayetin değiştirilmesi veya kaldırılması talep edilebilir.
TMK Madde 183: Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.
TMK Madde 349: Velâyete sahip ana veya babanın yeniden evlenmesi, velâyetin kaldırılmasını gerektirmez. Ancak, çocuğun menfaati gerektirdiğinde velâyet sahibi değiştirilebileceği gibi, durum ve koşullara göre velâyet kaldırılarak çocuğa vasi de atanabilir.
Velayetin değiştirilmesi davası, velayet hakkı kendisine verilen tarafın durumunun değişmesi veya velayet görevini aksatması durumunda açılabilir. Çocuğun menfaatinin (sağlık, eğitim, ahlak, güvenlik) gerektirdiği hallerde velayet diğer ebeveyne verilebilir.
Ortak Velayet
Türk hukukunda kural olarak boşanma halinde velayet eşlerden birine verilir. Ancak, uluslararası sözleşmeler ve Yargıtay’ın güncel kararları ışığında, çocuğun üstün yararı ve ebeveynlerin bu konudaki ortak isteği ve uyumu bulunuyorsa “ortak velayet” kararı da verilebilmektedir. Ortak velayette ana ve baba, çocuğun bakımı ve eğitimi konusundaki kararları birlikte alırlar.
Önemli Not
Velayet davaları kamu düzenine ilişkindir ve hakim tarafların talepleriyle bağlı değildir. Çocuğun üstün yararı neyi gerektiriyorsa ona göre karar verilir. Uzman (pedagog, psikolog, sosyal çalışmacı) raporları bu süreçte büyük önem taşır.
