İstinaf Nedir? Bölge Adliye Mahkemesi ve İstinaf Süreci
İstinaf, ilk derece mahkemeleri (yerel mahkemeler) tarafından verilen kararların, henüz kesinleşmeden önce, hem maddi vakıa (olay) hem de hukuki yönden bir üst mahkeme tarafından denetlenmesini sağlayan kanun yoludur. Türk yargı sisteminde bu denetimi yapan merciler Bölge Adliye Mahkemeleri‘dir. İstinaf, yerel mahkeme ile Temyiz (Yargıtay) incelemesi arasında yer alan “ikinci derece” bir kanun yoludur.
Hukuk Davalarında İstinaf (HMK)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uyarınca, ilk derece hukuk mahkemelerinden verilen nihai kararlar ile ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi ve bu taleplerin kabulü halinde, itiraz üzerine verilecek kararlara karşı istinaf yoluna başvurulabilir.
Hukuk Davalarında İstinaf Süresi
Hukuk davalarında istinaf yoluna başvuru süresi, kararın usulen taraflardan her birine tebliği tarihinden itibaren iki haftadır (HMK m. 345). Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, sürenin kaçırılması halinde karar kesinleşir ve istinaf hakkı kaybedilir.
Ceza Davalarında İstinaf (CMK)
Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) uyarınca, ilk derece ceza mahkemelerinden verilen hükümlere karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Ancak, on beş yıl ve daha fazla hapis cezalarına ilişkin hükümler, bölge adliye mahkemesince re’sen (kendiliğinden) incelenir.
Ceza Davalarında İstinaf Süresi
Ceza davalarında istinaf başvuru süresi, hükmün açıklanmasından (tefhim) itibaren 7 gündür. Eğer hüküm sanığın yokluğunda açıklanmışsa, bu süre kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren başlar (CMK m. 273).
Bölge Adliye Mahkemesinin Verebileceği Kararlar
İstinaf incelemesi sonucunda Bölge Adliye Mahkemesi aşağıdaki kararlardan birini verebilir:
- İstinaf Başvurusunun Esastan Reddi: Yerel mahkeme kararının usul ve esas yönünden hukuka uygun bulunması durumunda başvuru reddedilir.
- Düzelterek Onama (Düzelterek Esastan Ret): Kararda yeniden yargılama yapılmasını gerektirmeyen, kanunun olaya uygulanmasında hata edilmiş olması veya maddi hataların düzeltilmesi mümkün olan hallerde karar düzeltilerek onanır.
- Kararın Kaldırılması ve Gönderme: Yerel mahkeme kararında önemli usul hataları varsa veya deliller hiç toplanmamışsa, karar kaldırılarak dosya yeniden görülmek üzere yerel mahkemeye gönderilebilir.
- Yeniden Hüküm Kurma: Bölge Adliye Mahkemesi, gerekli görürse duruşma açıp delilleri toplayarak veya yeniden değerlendirerek ilk derece mahkemesi kararını kaldırıp kendisi yeni bir hüküm kurabilir.
İstinaf ile Temyiz Arasındaki Farklar
İstinaf ve Temyiz (Yargıtay) incelemesi arasındaki temel farklar şunlardır:
- Denetim Kapsamı: İstinaf mahkemesi hem “olay” (maddi vakıa) denetimi hem de “hukukilik” denetimi yapar. Yargıtay ise kural olarak sadece “hukukilik” denetimi yapar, yani kararın kanuna uygun olup olmadığını inceler.
- Karar Verme Yetkisi: İstinaf mahkemesi işin esasına girip yeni bir karar verebilir. Yargıtay ise kararı bozar veya onar, kendisi doğrudan yeni bir hüküm kurmaz (düzelterek onama hariç).
