Çocuk Velayet Davası (Velayetin Değiştirilmesi ve Kaldırılması)
Velayet, ergin olmayan çocukların bakımı, eğitimi, korunması ve temsili konularında anne ve babaya tanınan hak ve ödevlerin bütünüdür. Boşanma sonrasında velayet hakkı mahkeme kararıyla ebeveynlerden birine verilir. Ancak zaman içinde değişen şartlar, velayet hakkının diğer ebeveyne geçmesini (velayetin değiştirilmesi) veya tamamen ebeveynlerden alınmasını (velayetin kaldırılması) gerektirebilir.
Velayet Davası Nedir?
Velayet davası, genel bir tabir olup genellikle velayet hakkının düzenlenmesi, değiştirilmesi veya kaldırılması talebiyle açılan davaları ifade eder. Boşanma davası içinde velayet hususu zaten karara bağlanır. Boşanma kararından sonra açılan davalar ise genellikle “Velayetin Değiştirilmesi Davası” veya “Velayetin Kaldırılması Davası” olarak adlandırılır.
“Ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re’sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.”
1. Velayetin Değiştirilmesi Davası
Velayet hakkı kendisine verilen ebeveynin durumunun değişmesi veya velayet görevini ihmal etmesi gibi nedenlerle, velayetin diğer ebeveyne verilmesi için açılan davadır. Bu davanın açılabilmesi için velayetin değiştirilmesini gerektiren haklı bir sebebin ve değişen şartların varlığı gerekir.
Velayetin Değiştirilmesi Sebepleri:
- Velayet sahibi ebeveynin çocuğun bakım ve eğitimini ihmal etmesi,
- Çocuğun diğer ebeveynle kişisel ilişki kurmasının engellenmesi (Yargıtay bunu velayetin kötüye kullanılması olarak değerlendirmektedir),
- Velayet sahibi ebeveynin yeniden evlenmesi (Tek başına sebep değildir, ancak çocuğun menfaati zarar görüyorsa değiştirilebilir),
- Velayet sahibi ebeveynin başka bir yere taşınması (Çocuğun menfaatini olumsuz etkiliyorsa),
- Çocuğun fiziki veya ahlaki gelişiminin tehlikeye girmesi,
- Velayet sahibinin ölümü veya velayet görevini yerine getiremeyecek derecede hastalığa yakalanması.
2. Velayetin Kaldırılması Davası
Velayetin kaldırılması, velayetin değiştirilmesinden çok daha ağır bir tedbirdir. Çocuğun menfaati ve gelişimi tehlikeye düştüğünde ve diğer önlemler yetersiz kaldığında, velayet hakkı hem anneden hem de babadan alınarak çocuğa bir vasi atanabilir veya çocuk bir kuruma yerleştirilebilir.
Çocuğun korunmasına ilişkin diğer önlemlerden sonuç alınamaz ya da bu önlemlerin yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa, hâkim aşağıdaki hâllerde velâyetin kaldırılmasına karar verir:
1. Ana ve babanın deneyimsizliği, hastalığı, başka bir yerde bulunması veya benzeri sebeplerden biriyle velayet görevini gereği gibi yerine getirememesi.
2. Ana ve babanın çocuğa yeterli ilgiyi göstermemesi veya ona karşı yükümlülüklerini ağır biçimde savsaklaması.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
- Görevli Mahkeme: Aile Mahkemesi (Bulunmayan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesi).
- Yetkili Mahkeme: Velayetin değiştirilmesi davaları çekişmesiz yargı işi sayıldığından (HMK m. 382), davayı açan kişinin veya ilgililerden birinin (çocuğun veya diğer ebeveynin) yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Yargıtay Kararlarından Örnekler
Yeniden Evlenme ve Velayet:
“Velayet sahibi annenin (veya babanın) yeniden evlenmesi, tek başına velayetin değiştirilmesini gerektirmez. Ancak çocuğun menfaati gerektirdiğinde velayet sahibi değiştirilebilir…” (Yargıtay 2. HD Kararları)
Kişisel İlişkinin Engellenmesi:
“Velayet hakkı kendisine verilen tarafın, diğer tarafla çocuk arasındaki kişisel ilişkiyi engellemesi, velayet hakkının kötüye kullanılması niteliğindedir ve velayetin değiştirilmesi sebebidir.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu – 2018/1148 K.)
Sonuç
Çocuk velayet davalarında en temel ilke “çocuğun üstün yararı”dır. Mahkeme, ebeveynlerin taleplerinden ziyade çocuğun bedensel, zihinsel ve ruhsal sağlığını en iyi koruyacak çözümü arar. Velayetin değiştirilmesi veya kaldırılması davaları teknik ve hassas davalar olduğundan, sürecin uzman bir avukatla yürütülmesi hak kaybı yaşanmaması açısından önemlidir.
