Grev ve Lokavtın Kamu Düzeniyle Sınırlandırılması (Madde 63)

Toplu iş hukukunda grev ve lokavt, tarafların ekonomik güçlerini ortaya koyduğu yasal haklardır. Ancak bu haklar kullanılırken toplumun genel çıkarları, milli güvenlik ve kamu sağlığı tehlikeye düşerse, devlet müdahalesi kaçınılmaz hale gelir. 6356 sayılı Kanun’un 63. maddesi, “kamu düzenini bozucu” nitelikteki eylemleri dizginleme yetkisini devlete vermiştir.

1. Kamu Düzeni Kriteri ve Erteleme Kararı

Bir grev veya lokavtın kamu düzenini bozup bozmadığına Cumhurbaşkanlığı karar verir. Eğer eylem;

• Şehrin hayati altyapısını (su, elektrik, ulaşım) felç ediyorsa,
• Milli savunma sanayisini durma noktasına getiriyorsa,
• Halkın temel gıda ve sağlık hizmetlerine erişimini imkansız kılıyorsa,

bu eylem 60 gün süreyle ertelenir. Erteleme aslında fiili bir durdurmadır.

2. Zorunlu Tahkim: Yüksek Hakem Kurulu (YHK)

Kamu düzeni nedeniyle ertelenen grevlerde, 60 günlük sürenin sonunda hala anlaşma sağlanamamışsa, uyuşmazlık kendi haline bırakılmaz:

3. YHK Kararlarına Karşı İtiraz Edilebilir mi?

Yüksek Hakem Kurulu kararları kesindir. Anayasa’nın 125. maddesindeki genel kuralın aksine, bu kurulun kararlarına karşı yargı yolu kapalıdır. Taraflar, kurulun belirlediği ücret artışlarını ve çalışma şartlarını kabul etmek zorundadır.

4. Sendikal Haklar ve Kamu Menfaati Dengesi

Hukuk devletinde temel kural, grev hakkının özüne dokunulmamasıdır. Anayasa Mahkemesi, kamu düzeni gerekçesiyle yapılan ertelemelerin çok somut ve ciddi kanıtlara dayanması gerektiğini belirtmektedir. Aksi takdirde, işçilerin pazarlık gücü tamamen ellerinden alınmış olur.

Sonuç olarak; grev ve lokavt hakları, toplumsal düzenin çökmesine neden olacak bir “kaos aracı” olarak kullanılamaz. Devlet, kamu yararını korumak adına bu hakları dondurma ve uyuşmazlığı bir “hakem” eliyle çözme yetkisini elinde tutar.

Boşta Geçen Süre Ücreti Nedir? (En Çok 4 Ay)

İşe iade davasının kazanılması durumunda işçinin hak kazandığı en önemli parasal haklardan biri “boşta geçen süre ücreti”dir. Mahkemece feshin geçersizliğine karar verildiğinde, işçinin iş sözleşmesinin feshedildiği tarih ile işe iade kararının kesinleştiği tarih arasında geçen sürede sanki çalışıyormuş gibi kabul edildiği, ancak fiilen çalışmadığı için “boşta geçen” bu sürenin ücreti işverence ödenmelidir.

Sürenin Sınırı: En Çok 4 Ay

İş Kanunu’nun 21. maddesi, bu ücretin ödenebileceği süreyi en çok 4 ay ile sınırlamıştır. Yargılama süreci 1 yıl, 2 yıl veya daha uzun sürse bile, işveren en fazla 4 aylık ücret ve diğer hakları ödemekle yükümlüdür.

Kapsamı: Ücret ve Diğer Haklar

Boşta geçen süre ücreti sadece çıplak maaşla sınırlı değildir. “Diğer haklar” ifadesi geniş kapsamlıdır ve şunları içerir:

• Brüt Ücret: İşçinin 4 aylık giydirilmiş brüt ücreti.
• İkramiye: Varsa 4 aylık döneme isabet eden ikramiyeler.
• Primi: Düzenli ödenen primler.
• Yol ve Yemek Yardımı: Bu süre içinde işe gitmese bile yol ve yemek parası.
• Yakacak, Giyim Yardımı vb.: Sözleşmeyle kararlaştırılan sosyal yardımlar.

İşçinin Yükümlülüğü: Başvuru Şartı

İşçinin bu ücrete hak kazanabilmesi için, işe iade kararının kesinleşmesinden itibaren 10 iş günü içinde işverene işe başlamak için başvuruda bulunması şarttır. İşçi süresinde başvurmazsa, fesih geçerli hale gelir ve bu 4 aylık ücreti alamaz.

Grev ve Lokavt Süresince İşçinin SGK Hakları Ne Olur?

Grev ve lokavt, iş sözleşmesinin “askıya alındığı” dönemlerdir. Bu dönemde işçinin en çok endişe duyduğu konuların başında sosyal güvenlik hakları gelir. 6356 sayılı Kanun ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, bu süreci işçi lehine dengeleyen düzenlemeler içermektedir.

1. Emeklilik Primleri (Uzun Vadeli Sigorta)

Grev veya lokavt süresince iş sözleşmesi askıda olduğu için işveren, işçi adına malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası (emeklilik) primlerini ödemez.

• Bu süreler, işçinin emeklilik hesabında “prim ödeme gün sayısı” olarak dikkate alınmaz.
• İşçi, grev sona erdikten sonra bu boşta geçen süreleri (mevzuat izin verdiği ölçüde) borçlanma yoluyla kapatamaz (Genel kural budur, ancak özel yasalarla istisnalar tanınabilir).

2. Genel Sağlık Sigortası (GSS) Hakları

Bu dönemde sağlık hizmetlerinden yararlanmak için prim ödenmesi gerekmez; işçinin grev öncesindeki sigortalılık hali bu hakkı sürdürmek için yeterlidir.

3. Kısa Vadeli Sigorta Kolları (İş Kazası ve Meslek Hastalığı)

İşçi grevdeyken fiilen çalışmadığı için, grev mahalinde (işyeri dışında veya eylem sırasında) başına gelen kazalar genellikle “iş kazası” sayılmaz. Ancak grev gözcüsü olarak görevlendirilen ve sendika adına orada bulunan işçilerin durumu, sendika ile olan ilişkileri bağlamında ayrıca değerlendirilir.

4. Geçici İş Göremezlik Ödeneği (Rapor Parası)

• Grev süresince hastalanan bir işçiye SGK tarafından “geçici iş göremezlik ödeneği” verilmez.
• Bunun nedeni, işçinin zaten grevde olması ve işverenden ücret alma hakkının (dolayısıyla kazanç kaybının) fiilen bulunmamasıdır.

5. Hizmet Borçlanması İmkanı

Grev ve lokavtta geçen sürelerin emeklilikte sayılması için yasal bir “borçlanma” imkanı genel mevzuatta tanımlanmamıştır. Bu nedenle uzun süren grevler, işçinin emeklilik tarihini prim günü eksikliği nedeniyle bir miktar geciktirebilir.

Sonuç olarak; grev ve lokavt döneminde işçinin sağlık hizmetlerine erişimi kesilmezken, emeklilik ve rapor parası gibi nakdi yardımlarda “askı” hali nedeniyle duraklama yaşanır. Bu durum, grevin taraflar üzerindeki ekonomik baskı unsurlarından biridir.

Grev ve Lokavt Hangi Durumlarda Mahkemece Durdurulur?

Grev ve lokavt hakları anayasal güvence altındadır ancak sınırsız değildir. Bir eylemin yasal çerçeveden çıkması veya karşı tarafı haksız yere mahvetme amacı taşıması durumunda yargı müdahalesi devreye girer. 6356 sayılı Kanun’un 71. maddesi, İş Mahkemelerine grev ve lokavtı durdurma yetkisi vermiştir.

1. Hakkın Kötüye Kullanılması Sebebiyle Durdurma

Grev veya lokavtın, toplu iş sözleşmesi imzalamak dışındaki amaçlarla (Örn: Siyasi baskı kurmak, rakip firmayı çökertmek vb.) kullanılması “hakkın kötüye kullanılması” sayılır:

• Eylemin dürüstlük kuralına aykırı şekilde yürütülmesi.
• İşvereni ekonomik olarak yok etme kastının meşru taleplerin önüne geçmesi.
• Bu durumda taraflardan birinin başvurusu üzerine mahkeme eylemin durdurulmasına karar verebilir.

2. Sendikanın Yetkisini Kaybetmesi

3. Şiddet ve Yasadışı Eylemlerin Varlığı

Grev esnasında grev gözcülerinin veya katılımcıların;

• İşyeri girişini fiziksel güç kullanarak tamamen kapatması,
• Çalışmak isteyen işçilere veya işverene yönelik sistematik şiddet uygulaması,
• İşyeri mallarına ve makinelerine zarar verilmesi (Sabotaj),

eylemin “kanuni” niteliğini yitirmesine neden olur ve durdurulma gerekçesidir.

4. Kararın Uygulanması

Mahkeme durdurma kararı verdiği andan itibaren grev veya lokavt hukuken hükümsüz kalır. İşçiler işbaşı yapmak zorundadır. Karara rağmen eyleme devam edilmesi “kanun dışı grev” sayılır ve katılan işçilerin tazminatsız işten çıkarılma riski doğar.

Sonuç olarak; grev ve lokavt hakları hukuk devleti ilkeleriyle sınırlandırılmıştır. Mahkemeler, bu hakların toplumsal barışı ve işletme varlığını tehdit edecek şekilde istismar edilmesini önleyen en üst denetim makamıdır.

Boşta Geçen Süre Tazminatı ve İzin İlişkisi

İşe iade davasını kazanan bir işçiye ödenen “Boşta Geçen Süre Tazminatı”, sadece mali bir ödeme değil, aynı zamanda işçinin kıdemine eklenen hukuki bir süredir. Bu sürenin yıllık ücretli izin hakları üzerindeki etkisi oldukça kritiktir.

1. Boşta Geçen Süre Nedir?

İş Kanunu’nun 21. maddesi uyarınca haksız fesih sonrası işçinin açıkta kaldığı sürenin en çok 4 aylık kısmı için ödenen tazminattır. Yargıtay uygulamasına göre bu 4 aylık süre, işçi fiilen çalışmış gibi kabul edilir.

2. Yıllık İzin Kıdemine Etkisi

Boşta geçen 4 aylık sürenin “çalışılmış gibi” sayılmasının yıllık izin bakımından iki önemli sonucu vardır:

• Kıdem Artışı: İşçinin işyerindeki toplam hizmet süresi (kıdemi), bu 4 ay kadar uzar. Örneğin, fesih tarihinde 11 ay 20 günlük kıdemi olan bir işçi, işe iade davasını kazanırsa kıdemi 1 yılın üzerine çıkar ve yıllık izin hakkı kazanır.
• İzin Gün Sayısının Artması: Bu ek süre, bazen işçinin bir üst izin dilimine (örneğin 14 günden 20 güne) geçmesini sağlayabilir.

3. SGK Bildirimi ve Primler

Boşta geçen süreler için sadece ödeme yapılmaz, aynı zamanda bu sürelerin SGK bildirimleri de geriye dönük olarak yapılır. Bu sayede işçinin emeklilik ve sigortalılık süresi de 4 ay daha uzamış olur. İzin ücreti hesabı yapılırken de bu sürenin sonundaki (zamlı) ücret esas alınmalıdır.

4. Mahsup (İndirim) Durumu

İşçi boşta geçen sürenin bir kısmında başka bir yerde çalışmış olsa bile, bu 4 aylık sürenin yıllık izin kıdemine eklenmesi engellenemez. Yıllık izin anayasal bir hak olup, fiili çalışma karşılığı olmasa dahi kanunun “çalışılmış sayılan haller” (Md. 55) kapsamında değerlendirilir.

Sonuç olarak; işe iade davası sadece işe dönüşü değil, aynı zamanda işçinin geçmişe dönük izin ve kıdem haklarının ihyasını da sağlar. Boşta geçen 4 ay, işçinin kariyerindeki boşluk değil, yasal kıdeminin bir parçasıdır.

Grev Esnasında İşveren Yerine İşçi Alabilir mi? (Madde 68)

Grev, işçilerin ekonomik ve sosyal haklarını korumak için kullandıkları bir baskı aracıdır. Grevin etkili olabilmesi için, işverenin grevdeki işçilerin yerine başkalarını koyarak üretime devam etmesi yasaklanmıştır. Bu yasağa hukukta “Grevde Yerine İşçi Alma Yasağı” denir.

1. Yasağın Kapsamı: Grev Kırıcılığı Engelidir

6356 sayılı Kanun’un 68. maddesi uyarınca, kanuni bir grev süresince işveren;

• Greve katılan işçilerin yerine yeni işçi alamaz.
• Greve katılan işçilerin işlerini, başka bir işyerinden getirdiği işçilere yaptıramaz.
• Taşeron (alt işveren) üzerinden işçi temin ederek üretimi sürdüremez.

2. İstisnalar: Kimler Çalışmaya Devam Edebilir?

Yasak, sadece grevdeki işçilerin yerine dışarıdan birilerinin getirilmesini kapsar. Şu kişiler çalışmaya devam edebilir:

• Greve Katılmayanlar: Sendika üyesi olmayan veya üye olup da greve katılmama kararı alan işçiler kendi işlerini yapmaya devam edebilirler. Ancak bu kişiler, grevdeki arkadaşlarının işlerini yapmaya zorlanamazlar.
• Zorunlu Personel: İşyeri güvenliği, makine bakımı veya canlı hayvanların korunması gibi “grev dışı bırakılan” (Madde 65) personel çalışmak zorundadır.

3. Yasağın İhlali ve Cezası

Eğer işveren bu yasağı çiğneyerek dışarıdan işçi getirirse (grev kırıcılığı yaparsa);

• Sendika, İş Mahkemesi’ne başvurarak bu durumun tespitini ve çalışmanın durdurulmasını isteyebilir.
• İşverene, her bir usulsüz çalıştırılan işçi için ağır idari para cezaları uygulanır.
• Grev gözcüleri bu durumu raporlayarak Çalışma Bölge Müdürlüğü’ne bildirebilirler.

4. Lokavt Durumunda Da Yasak Geçerlidir

İşverenin lokavt kararı aldığı durumlarda da işçi alma yasağı aynen devam eder. İşveren hem işçileri çıkarıp hem de yerlerine yeni bir ekip kuramaz.

Sonuç olarak; yerine işçi alma yasağı, grev silahının işlevsiz kalmasını önleyen en güçlü yasal korumadır. Bu kural sayesinde işveren, masada anlaşmak yerine dışarıdan ucuz iş gücü bularak grevi kırma yoluna gidemez.

Grev ve Lokavt Sürecinde Sosyal Güvenlik Hakları

Kanuni bir grev veya lokavt esnasında iş sözleşmeleri askıya alındığı için tarafların karşılıklı borçları durur. Bu durumun en önemli yansımalarından biri de Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) primleridir. İşçilerin emeklilik ve sağlık haklarının bu süreçten nasıl etkilendiği 5510 sayılı Kanun ile düzenlenmiştir.

1. Prim Ödeme Yükümlülüğünün Durması

Grev veya lokavtın uygulandığı süre boyunca;

• Emeklilik Primleri: İşveren, greve katılan işçiler için malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası (emeklilik) primlerini ödemez.
• Kısa Vadeli Primler: İş kazası ve meslek hastalığı sigortası primleri de bu süreçte yatırılmaz.
• Hizmet Süresi: Grevde geçen süreler, işçinin emeklilik gün sayısına (prim ödeme gün sayısı) eklenmez. Bu günler emeklilik hesabında boşluk olarak görünür.

2. Sağlık Hizmetlerinden Yararlanma (GSS)

Prim ödenmemesine rağmen işçilerin ve ailelerinin mağdur olmaması için özel bir düzenleme mevcuttur:

İşçinin son 1 yıl içinde 30 gün primi varsa, grev başladıktan sonra da hastaneye gitme ve ilaç alma hakkı kesilmez.

3. Sendikanın Rolü ve Grev Ödeneği

İşveren ücret ödemediği ve SGK primi yatırmadığı için, işçilerin geçimini sağlamak amacıyla sendikalar devreye girer:

• Yetkili sendika, greve katılan üyelerine kendi tüzüğünde belirlenen miktarda “Grev Ödeneği” verir.
• Bu ödenek üzerinden gelir vergisi veya damga vergisi kesilmez.

4. Grev Sonrası Borçlanma Yapılabilir mi?

İşçi, grev nedeniyle yatırılmayan emeklilik primlerini daha sonra “borçlanma” yoluyla ödeme hakkına sahip değildir (Askerlik veya doğum borçlanması gibi bir imkan grev süreleri için tanımlanmamıştır). Ancak toplu iş sözleşmesi ile işverenin bu süreleri telafi etmesi kararlaştırılabilir.

Sonuç olarak; grev süreci işçinin emeklilik gün sayısını dondurur ancak sağlık hizmetlerine erişimini engellemez. İşçilerin bu süreçte mali açıdan en büyük güvencesi sendikaların sağladığı grev fonlarıdır.

Grev Başladığında Çalışmaya Devam Eden İşçilerin Hakları

Grev, sendikanın aldığı toplu bir karardır ancak bu karara katılmak her işçinin kendi özgür iradesine bırakılmıştır. Hukukumuzda “greve katılma hakkı” kadar “çalışma hürriyeti” de anayasal güvence altındadır. 6356 sayılı Kanun, greve katılmayan işçilerin haklarını koruyan net hükümler içerir.

1. Çalışma Özgürlüğü ve İşyerine Giriş

Sendika üyesi olmayan veya üye olup da greve katılmak istemeyen işçiler için şu esaslar geçerlidir:

• Giriş Hakkı: İşçiler işyerine serbestçe girme ve çalışma hakkına sahiptir. Grev gözcüleri veya greve katılanlar, bu kişilerin geçişini engelleyemez, kimlik soramaz veya baskı kuramaz.
• Ücret ve Sigorta: Çalışan işçilerin ücretleri işveren tarafından tam olarak ödenir ve SGK primleri yatırılmaya devam eder.
• Kendi İşini Yapma: Greve katılmayan işçiler sadece kendi görev tanımlarındaki işleri yaparlar.

2. İşverenin Sınırları ve “Zorlama” Yasağı

İşveren, greve katılmayan işçileri bir “grev kırma aracı” olarak kullanamaz:

3. Zorunlu Olarak Çalışması Gerekenler (Grev Dışı Kalanlar)

Bazı işçiler, grev kararı olsa bile işyerinin güvenliğini ve teknik devamlılığını sağlamak adına çalışmak zorundadır (Madde 65):

• İşyeri bekçileri ve güvenlik görevlileri,
• Makine ve tesislerin bakımından sorumlu teknik personel,
• Canlı hayvanların veya bozulabilir gıdaların korunması için gerekli çalışanlar.

4. Sendikal Baskıya Karşı Koruma

Greve katılmadığı için sendika veya diğer işçiler tarafından tehdit edilen, aşağılanan veya fiziksel müdahaleye uğrayan işçi; TCK 117. madde uyarınca “Çalışma Hürriyetinin İhlali” gerekçesiyle şikayetçi olabilir.

Sonuç olarak; grev süreci işyerinde bir taraf seçme zorunluluğu yaratmaz. Hukuk, greve gidenin “tazminatlı fesih” hakkını korurken, çalışmaya devam edenin de “iş ve aş” hakkını aynı kararlılıkla savunmaktadır.