İş Kanunu Hangi İşlere Uygulanmaz? (İstisnalar)
4857 sayılı İş Kanunu, kural olarak tüm iş sözleşmelerini kapsasa da, bazı iş kolları ve çalışan grupları bu kanunun kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu istisnalar kanunun 4. maddesinde tek tek sayılmıştır. Bu kapsamdakiler, haklarını İş Kanunu üzerinden değil, Türk Borçlar Kanunu veya kendi özel kanunları üzerinden ararlar.
1. İş Kanunu Kapsamına Girmeyen Temel Alanlar
Aşağıdaki işlerde ve çalışanlarda İş Kanunu hükümleri uygulanmaz:
- Deniz ve Hava Taşıma İşleri: Gemi adamları ve uçuş personeli kapsam dışıdır (Ancak limanlardaki yükleme-boşaltma işleri ve yer hizmetleri kapsam içindedir).
- 50’den Az İşçi Çalıştıran Tarım ve Orman İşleri: Küçük ölçekli tarım ve orman işletmeleri kapsam dışıdır.
- Ev Hizmetleri: Evde yapılan temizlik, yemek, çocuk bakımı gibi işler kapsam dışıdır.
- Sporcular: Profesyonel veya amatör sporcular İş Kanunu’na tabi değildir.
- Esnaf İşyerleri: 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 3. maddesindeki tarife uygun ve 3 kişinin çalıştığı (çıraklar hariç) işyerleri kapsam dışıdır.
İş Kanunu Madde 4: “Aşağıda belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde bu Kanun hükümleri uygulanmaz… Ev hizmetleri, sporcular, rehabilite edilenler, deniz ve hava taşıma işleri…”
2. İstisnaların İstisnaları (Kapsama Giren Durumlar)
Bazı durumlar vardır ki, yukarıdaki listeye rağmen İş Kanunu uygulanır:
- Kıyılarda yapılan yükleme ve boşaltma işleri.
- Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler.
- Tarım sanatları ile tarım aletleri ve makinelerinin yapıldığı atölye ve fabrikalardaki işler.
- Halkın faydalanmasına açık park ve bahçelerdeki işler.
Neden Önemli? Eğer bir çalışan İş Kanunu kapsamı dışındaysa; işe iade davası açamaz, kıdem tazminatı hesabı İş Kanunu’na göre yapılmaz ve fazla mesai alacakları Türk Borçlar Kanunu’na göre belirlenir.
3. Özel Kanunlara Tabi Olanlar
İş Kanunu kapsamı dışındaki bazı grupların kendi özel yasaları vardır:
- Gemi adamları için Deniz İş Kanunu,
- Gazeteciler için Basın İş Kanunu uygulanır.
Sonuç olarak; bir uyuşmazlık çıktığında ilk bakılması gereken husus, yapılan işin ve çalışan statüsünün İş Kanunu kapsamında olup olmadığıdır. Kapsam dışı kalmak, hiçbir hakka sahip olmamak değil, hakları farklı bir kanun zemininde aramak anlamına gelir.
