Serbest Zaman Kullanımı Nedir?
Fazla mesai yapan işçilerin bunun karşılığını sadece “para” olarak alması zorunlu değildir. İş Kanunu, işçiye dinlenme hakkını kullanabilmesi için “serbest zaman” alternatifi de sunmuştur. Serbest zaman, fazla çalışan işçinin, çalıştığı fazla sürelere karşılık olarak ücretli izin kullanmasıdır.
Yasal Dayanak ve Oranlar
4857 sayılı İş Kanunu’nun 41. maddesinin dördüncü fıkrası serbest zaman hakkını şöyle düzenlemiştir:
Madde 41/4 – Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat onbeş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
Buna göre:
- Fazla Çalışma İçin: Her 1 saatlik fazla mesai = 1.5 saat serbest zaman (1 saat 30 dakika).
- Fazla Sürelerle Çalışma İçin: Her 1 saatlik çalışma = 1.25 saat serbest zaman (1 saat 15 dakika).
Kullanım Şartları
Serbest zaman kullanımı için şu şartların gerçekleşmesi gerekir:
- İşçinin Talebi: Serbest zaman kullanımı işverenin değil, işçinin tercihine bağlıdır. İşveren, “param yok, sana izin vereyim” diyerek işçiyi zorlayamaz. Ancak işçi talep ederse işveren bunu kullandırmak durumundadır.
- 6 Ay İçinde Kullanım: Hak edilen serbest zaman, altı ay zarfında, çalışma süreleri içinde ve işçinin ücretinde bir kesinti olmadan kullandırılmalıdır.
- Ücret Kesilmemesi: İşçi serbest zaman kullandığı saatlerde çalışmıyor olsa bile, o günkü/aylık ücreti tam olarak ödenir. Serbest zaman, “ücretli izin” niteliğindedir.
Kullandırılmazsa Ne Olur?
Eğer işçi serbest zaman talep etmesine rağmen işveren 6 ay içinde bu izni kullandırmazsa veya işçi işten ayrılırsa, hak edilen serbest zaman süreleri tekrar zamlı ücrete dönüşür. İşveren, bu sürelerin karşılığı olan fazla mesai ücretini (%50 veya %25 zamlı olarak) ödemek zorunda kalır.
