Belli Hakları Kullanmaktan Yoksun Bırakılma (Memnu Haklar)
Ceza hukukunda, suç işleyen kişiye sadece hapis veya para cezası verilmez. Bazı durumlarda, kişi işlediği suçun bir sonucu olarak, sahip olduğu bazı hakları kullanmaktan geçici olarak men edilir. Buna “güvenlik tedbiri” olarak hak yoksunluğu denir.
“Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkumiyetin kanuni sonucu olarak… belirli hakları kullanmaktan yoksun bırakılır.”
Hangi Haklar Yasaklanır?
Hapis cezası alan bir kişi, cezasının infazı tamamlanana kadar şu hakları kullanamaz:
- Kamu Görevi: Memuriyet, milletvekilliği, muhtarlık gibi görevleri yapamaz.
- Seçme ve Seçilme: Oy kullanamaz, aday olamaz.
- Velayet ve Vesayet: Kendi çocuğu üzerindeki velayet hakkını veya başkası üzerindeki vasilik görevini kullanamaz.
- Yöneticilik: Vakıf, dernek, sendika, şirket veya kooperatif yöneticisi/denetçisi olamaz.
- Meslek İcrası: Bir kamu kurumunun izniyle yapılan meslekleri (doktorluk, avukatlık, mali müşavirlik vb.) kendi namına yapamaz.
Yoksunluk Ne Zaman Başlar ve Biter?
Hak yoksunlukları, hapis cezası kararının kesinleşmesiyle başlar ve hapis cezasının infazı tamamlanana kadar (tahliye olana kadar) devam eder. Kişi cezaevinden çıktığı an, bu haklarını (özel kanunlardaki istisnalar hariç) geri kazanır.
Önemli Not: Bazı suçlarda (örneğin görevi kötüye kullanma), hak yoksunluğu cezası, hapis cezası bittikten sonra da belli bir süre devam edebilir. Bu durum mahkeme kararında ayrıca belirtilir.
Memnu Hakların İadesi
Eski kanun döneminde haklar süresiz yasaklanırdı ve “memnu hakların iadesi” davası açmak gerekirdi. Yeni TCK sisteminde kural olarak ceza bitince haklar geri döner. Ancak memuriyet gibi özel şartları olan durumlarda, kişi cezasını çektikten 3 yıl sonra mahkemeye başvurarak “yasaklanmış haklarının iadesini” talep edebilir.
