Gerçek Maaşın Bordroda Gösterilmemesi (SGK Prim Kaçağı)
Türkiye’deki çalışma hayatının en büyük sorunlarından biri, işçilerin gerçek ücretlerinin resmi kayıtlara (bordroya) yansıtılmamasıdır. Genellikle “asgari ücretten gösterme” olarak bilinen bu uygulamada, işçinin maaşının asgari ücret kadarı bankaya yatırılırken, geri kalan kısmı “elden” ve kayıt dışı olarak ödenmektedir. Bu durum, hem işçi hem de kamu (SGK ve Maliye) açısından ciddi hak kayıplarına neden olan hukuka aykırı bir işlemdir.
Hukuki Niteliği ve Haklı Fesih Sebebi
İşçinin sigorta primlerinin gerçek ücreti üzerinden yatırılmaması, İş Kanunu’nun 24/II-e maddesi kapsamında işçiye haklı nedenle derhal fesih hakkı verir. Yani işçi, maaşı bordroda düşük gösterildiği için iş sözleşmesini tek taraflı olarak feshedebilir ve 1 yıllık kıdemi varsa kıdem tazminatına hak kazanır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları bu yöndedir.
İşçinin Hak Kayıpları
Maaşın bordroda düşük gösterilmesi, işçinin bugününü ve geleceğini doğrudan etkileyen şu kayıplara yol açar:
- Emekli Maaşı Düşer: Emekli aylığı, SGK’ya bildirilen prime esas kazanç üzerinden hesaplandığı için, primlerin asgari ücretten yatırılması işçinin emekli maaşının çok düşük olmasına neden olur.
- Tazminatlar Eksik Hesaplanır: İşten çıkarılma durumunda kıdem ve ihbar tazminatları bordrodaki resmi ücret üzerinden değil, gerçek ücret üzerinden hesaplanmalıdır. Ancak resmi kayıtlarda maaş düşük göründüğü için işçi bu tazminatları almakta zorluk yaşar.
- İşsizlik Maaşı ve Rapor Parası Düşer: İşsizlik ödeneği ve geçici iş göremezlik ödeneği (rapor parası) SGK matrahına göre belirlendiği için, işçi bu ödemeleri de eksik alır.
Gerçek Ücretin İspatı ve “Hizmet Tespit Davası”
İşçi, gerçek ücretinin bordroda gösterilenden yüksek olduğunu iddia ediyorsa bunu ispatlamakla yükümlüdür. Ancak Yargıtay, işçiyi koruyan bir yaklaşımla ispat kolaylıkları sağlamıştır:
Yargıtay Kriterleri:
– İşçinin kıdemi, yaptığı işin niteliği ve mesleki tecrübesi ile asgari ücretin uyumlu olup olmadığına bakılır. (Örneğin 10 yıllık bir mühendisin asgari ücretle çalışması hayatın olağan akışına aykırıdır.)
– Emsal ücret araştırması yapılır (Meslek odalarından ve sendikalardan bilgi istenir).
– Tanık beyanları ve varsa gayri resmi işyeri kayıtları (ajanda, zarf vb.) delil olarak kabul edilir.
İşçi, 5 yıllık hak düşürücü süre içinde “Hizmet Tespit Davası” açarak gerçek ücretinin tespit edilmesini ve eksik primlerinin tamamlanmasını talep edebilir. Ayrıca işçilik alacakları davasında da ücretin tespiti istenir.
İşverene Uygulanan Yaptırımlar
SGK veya mahkeme kararıyla gerçek ücretin gizlendiğinin tespit edilmesi halinde işverene ağır yaptırımlar uygulanır:
- Geriye dönük eksik primler gecikme zammı ve faiziyle tahsil edilir.
- Vergi dairesi, ödenmeyen gelir ve damga vergilerini vergi ziyaı cezasıyla birlikte ister.
- Her bir ay ve her bir sahte içerikli bordro için yüksek tutarlı idari para cezaları kesilir.
- İşverenin teşvikleri iptal edilebilir.
