Deniz İş Kanunu Kapsamına Giren İşçiler Kimlerdir?
Deniz taşımacılığı ve açık deniz faaliyetleri, kendine özgü riskleri ve çalışma düzeni nedeniyle 4857 sayılı İş Kanunu’nun kapsamı dışında bırakılmıştır. Denizde çalışanların (gemi adamlarının) hakları, münhasıran 854 sayılı Deniz İş Kanunu ile güvence altına alınmıştır. Bir çalışanın bu kanun korumasından yararlanabilmesi için hem şahsi statüsü hem de görev yaptığı geminin niteliği önem arz eder.
1. Kanunun Uygulama Şartları
854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 1. maddesine göre, yasal korumanın devreye girmesi için şu üç şartın bir arada bulunması gerekir:
- Bayrak Şartı: Gemi, denizlerde, göllerde veya akarsularda Türk Bayrağı taşımalıdır.
- Tonilato Şartı: Gemi en az 100 groston ağırlığında olmalıdır. (Aynı işverene ait küçük gemilerin toplamı 100 grostonu buluyorsa da kanun uygulanır).
- İstihdam Şartı: En az 5 gemi adamı çalıştıran işverenlerin gemilerinde tonilato şartına bakılmaksızın bu kanun hükümleri uygulanır.
2. “Gemi Adamı” Kimdir?
Deniz İş Kanunu’nda karadaki “işçi” tabiri yerine “Gemi Adamı” kavramı kullanılır. Kanuni tanım uyarınca;
Bu tanım uyarınca gemide sadece sevk ve idare ile görevli olanlar değil; aşçılar, kamarotlar, sağlık personeli, teknisyenler ve hatta gemi bünyesinde hizmet veren müzisyenler dahi gemi adamı statüsündedir.
3. İşveren ve Kaptanın Rolü
Deniz iş hukukunda işveren, gemi sahibi veya gemiyi kendi adına işleten kişidir. Kaptan ise gemiyi sevk ve idare eden kişi olup, aynı zamanda işveren vekili sıfatını taşır. Kaptanın gemideki diğer personele yönelik hukuki işlemlerinden doğrudan işveren sorumludur.
4. Kanun Kapsamı Dışındaki Haller
Aşağıdaki durumlarda deniz üzerinde çalışılsa dahi 854 sayılı Kanun uygulanmaz:
- Yabancı bayraklı gemilerde yapılan çalışmalar (İşin niteliğine göre Borçlar Kanunu veya yabancı hukuk uygulanabilir).
- Donanmaya ait savaş gemileri ve yardımcı gemilerdeki askeri personel.
- Sadece aile üyelerinin çalıştığı küçük ölçekli balıkçı tekneleri.
Sonuç
Deniz İş Kanunu, gemi adamları için kıdem tazminatı (en az 1 yıl çalışma şartı), yıllık izin ve iaşe (beslenme) hakları konusunda genel İş Kanunu’ndan farklı düzenlemeler içerir. Bir deniz çalışanının hukuki statüsünün doğru tespiti, olası bir iş kazasında veya sözleşme feshinde hak edilecek tazminat miktarını doğrudan belirleyen temel unsurdur.
