Zorunluluk Hali (Iztırar) Nedir? Kendini Korumak İçin Başkasına Zarar Vermek
Zorunluluk hali (diğer adıyla Iztırar Hali), kişinin kendisini veya başkasını ağır ve muhakkak bir tehlikeden kurtarmak için, bu tehlikeyle hiç ilgisi olmayan üçüncü bir kişiye veya onun malına zarar vermek zorunda kalmasıdır.
Meşru savunmadan en büyük farkı şudur: Meşru savunmada size saldıran kişiye zarar verirsiniz. Zorunluluk halinde ise masum bir kişiye zarar verirsiniz.
Zorunluluk Halinin Şartları
- Ağır ve Muhakkak Bir Tehlike Olmalı: Tehlike “geliyorum” demeli veya başlamış olmalı. Basit bir tehlike için başkasına zarar verilemez.
- Tehlike Kişinin Kendisine veya Başkasına Yönelik Olmalı: Sadece kendi canınızı değil, çocuğunuzu veya arkadaşınızı kurtarmak için de zorunluluk haline başvurabilirsiniz.
- Tehlikeye Bilerek Sebebiyet Verilmemeli: Kendi hatanızla yarattığınız tehlikeden kurtulmak için başkasına zarar veremezsiniz. (Örneğin kumar borcu yüzünden tehdit edilen kişi, hırsızlık yaparsa bu zorunluluk hali sayılmaz.)
- Başka Çare Olmamalı: Tehlikeden kurtulmanın “tek yolu” o masum kişiye zarar vermek olmalıdır. Kaçıp kurtulmak mümkünse zarar verilemez.
- Orantı Olmalı: Korunan hak, feda edilen haktan üstün veya en azından ona eşit olmalıdır. (Canı kurtarmak için mala zarar verilebilir. Ama malı kurtarmak için cana zarar verilemez.)
Örnek Olay 1 (Mala Zarar): Ormanda ayı saldırısına uğrayan Ali, canını kurtarmak için kaçarken bir dağ kulübesinin kapısını kırıp içeri girer.
Analiz: Kulübe sahibinin olayla hiçbir ilgisi yoktur, masumdur. Ancak Ali’nin “yaşama hakkı”, kulübe sahibinin “mülkiyet hakkı”ndan üstündür. Ali “Mala Zarar Verme” ve “Konut Dokunulmazlığını İhlal” suçlarından ceza almaz. (Sadece verdiği maddi zararı tazmin eder.)
Örnek Olay 2 (Cana Zarar – Tahta Parçası Örneği): Denizde batan gemiden kurtulan iki kişi, tek kişinin tutunabileceği bir tahta parçasına tutunur. Biri diğerini iterek boğulmasına neden olur.
Analiz: Hukuk burada çok zorlanır. Bir canı kurtarmak için başka bir can feda edilmiştir. Türk hukukunda genellikle bu durumda faile ceza verilmez (Kusurluluğu kaldıran hal) ama tartışmalı bir konudur.
Zorunluluk hali, hukukun “çaresizliğe” tanıdığı bir istisnadır.
