Ceza Yargılamasında Yetkili Mahkeme
Ceza yargılamasında “yetki”, hangi yerdeki mahkemenin davaya bakacağını belirleyen kuralları ifade eder. Görev kuralları mahkemelerin konusuna göre işbölümünü düzenlerken, yetki kuralları coğrafi olarak hangi mahkemenin yetkili olduğunu belirler. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), yetki konusunu 12. ve devamı maddelerinde ayrıntılı olarak düzenlemiştir.
1. Genel Yetki Kuralı: Suçun İşlendiği Yer (CMK Madde 12)
Ceza yargılamasında temel yetki kuralı, davanın suçun işlendiği yer mahkemesinde görülmesidir. Bu kural, delillerin toplanması, olayın aydınlatılması ve kamu düzeninin sağlanması açısından en uygun yerin suç mahalli olduğu ilkesine dayanır.
(1) Davaya bakmak yetkisi, suçun işlendiği yer mahkemesine aittir.
(2) Teşebbüste son icra hareketinin yapıldığı, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir.
Özel Durumlar:
- Teşebbüs Halinde: Suç tamamlanmamışsa, son icra hareketinin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
- Kesintisiz (Mütemadi) Suçlar: Suçun temadi ettiği (devam ettiği) durumlarda, kesintinin gerçekleştiği yer mahkemesi yetkilidir.
- Zincirleme Suçlar: Son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir.
- Basın Yoluyla İşlenen Suçlar: Eserin yayım merkezi olan yer mahkemesi yetkilidir. Ancak eser birden çok yerde basılmışsa ve suç yayım merkezi dışındaki baskıda oluşmuşsa, o yer mahkemesi de yetkilidir.
- Görsel ve İşitsel Yayınlar: Mağdurun yerleşim yerinde ve oturduğu yerde işitilmiş veya görülmüşse o yer mahkemesi de yetkilidir.
- Bilişim Suçları: Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen suçlarda mağdurun yerleşim yeri mahkemeleri de yetkilidir (CMK 12/6).
“Suçun işlendiği yerden maksat hareketin gerçekleştirildiği veya neticenin ortaya çıktığı yerdir. Bu durum, suçla bozulan kamu düzeninin yeniden kurulmasını, kanıtların kolaylıkla toplanmasını sağlar.”
2. Özel Yetki Halleri (CMK Madde 13)
Suçun işlendiği yerin belli olmaması durumunda, kanun koyucu kademeli bir yetki sistemi öngörmüştür.
(1) Suçun işlendiği yer belli değilse, şüpheli veya sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
(2) Şüpheli veya sanığın Türkiye’de yerleşim yeri yoksa Türkiye’de en son adresinin bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.
(3) Mahkemenin bu suretle de belirlenmesi olanağı yoksa, ilk usul işleminin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir.
Bu sıralama bağlayıcıdır; yani suç yeri belliyse diğerlerine bakılmaz, belli değilse sırasıyla yakalanma yeri ve yerleşim yerine bakılır.
3. Yabancı Ülkede İşlenen Suçlarda Yetki (CMK Madde 14)
Yabancı ülkede işlenen ve Türkiye’de soruşturulması gereken suçlarda yetki, CMK 13. maddedeki kurallara göre (yakalanma yeri, yerleşim yeri vb.) belirlenir.
- Cumhuriyet savcısının, şüphelinin veya sanığın istemi üzerine Yargıtay, suçun işlendiği yere daha yakın olan yer mahkemesine yetki verebilir.
- Şüpheli Türkiye’de yakalanmamış, yerleşmemiş veya adresi yoksa; yetkili mahkeme Adalet Bakanının istemi ve Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının başvurusu üzerine Yargıtay tarafından belirlenir.
4. Bağlantılı Suçlarda Yetki (CMK Madde 16)
Birden fazla suç veya sanık arasında bağlantı bulunması durumunda, davaların birleştirilerek görülmesi gerekebilir.
(1) Yukarıdaki maddelere göre her biri değişik mahkemelerin yetkisi içinde bulunan bağlantılı ceza davaları, yetkili mahkemelerden herhangi birisinde birleştirilerek görülebilir.
(2) Bağlantılı ceza davalarının değişik mahkemelerde bakılmasına başlanmış olursa, Cumhuriyet savcılarının istemlerine uygun olmak koşuluyla, mahkemeler arasında oluşacak uyuşma üzerine, bu davaların hepsi veya bir kısmı bu mahkemelerin birinde birleştirilebilir.
“Bağlantılı ceza davalarının değişik mahkemelerde bakılmasına başlanmış olursa… mahkemeler arasında oluşacak uyuşma üzerine, bu davaların hepsi veya bir kısmı bu mahkemelerin birinde birleştirilebilir. Uyuşulmazsa ortak yüksek görevli mahkeme karar verir.”
5. Yetki Uyuşmazlığı (CMK Madde 17)
Birden fazla mahkeme arasında, hangisinin yetkili olduğu konusunda “olumlu” (her ikisi de kendini yetkili görüyor) veya “olumsuz” (her ikisi de kendini yetkisiz görüyor) uyuşmazlık çıkabilir.
- Ortak yüksek görevli mahkeme, yetkili mahkemeyi belirler.
- Farklı yargı çevrelerindeki mahkemeler arasında uyuşmazlık çıkarsa, Bölge Adliye Mahkemesi veya Yargıtay yetkili mercii belirler.
6. Yetkisizlik İddiası (CMK Madde 18)
Sanık, mahkemenin yetkisiz olduğunu iddia edebilir. Ancak bu iddianın belirli bir zamana kadar yapılması gerekir.
(1) Sanık, yetkisizlik iddiasını, ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgusundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir.
(2) Yetkisizlik iddiasına ilişkin karar, ilk derece mahkemelerinde sanığın sorgusundan önce… verilir. Bu aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağı gibi mahkemeler de bu hususta re’sen karar veremez.
“CMK’nın 18/2. maddesindeki emredici hüküm dikkate alındığında, kanunda belirtilen aşamalarda yetkisizlik itirazında bulunulmadığı takdirde, mahkemeler bu hususta re’sen (kendiliğinden) yetkisizlik kararı veremez.”
